HowTo UGGp คู่มือปฏิบัติสู่ UNESCO Global Geopark

HowTo UGGp คู่มือปฏิบัติสู่ UNESCO Global Geopark

อุทยานธรณีโลก ยูเนสโก (UNESCO Global Geoparks: UGGp) 

HowTo UGGp คู่มือปฏิบัติสู่ UNESCO Global Geopark

แนะนำชุดคู่มือปฏิบัติสู่ UNESCO Global Geopark

คำว่า “อุทยานธรณีโลก ยูเนสโก (UNESCO Global Geoparks: UGGp)” อาจทำให้หลายคนเริ่มต้นด้วยการค้นหาแหล่งหินที่สวยงาม จัดทำแผนที่ ออกแบบตราสัญลักษณ์ หรือเร่งเขียนเอกสารสมัคร แต่ในความเป็นจริง การขอรับรองเป็น อุทยานธรณีโลกยูเนสโก (UNESCO Global Geopark: UGGp) มีรายละเอียดมากกว่าการจัดทำเอกสารเพียงหนึ่งเล่ม พื้นที่ต้องพิสูจน์ว่ามีมรดกทางธรณีวิทยาที่สำคัญระดับนานาชาติ มีขอบเขตเป็นพื้นที่เดียวกัน มีองค์กรบริหารที่ได้รับการยอมรับตามกฎหมาย มีแผนงาน บุคลากร และงบประมาณ ตลอดจนดำเนินงานด้านการอนุรักษ์ การศึกษา การท่องเที่ยว และการพัฒนาที่ยั่งยืนร่วมกับชุมชนอย่างต่อเนื่อง

ชุดบทความ “HowTo UGGp ชุดคู่มือปฏิบัติสู่ UNESCO Global Geopark” จึงจัดทำขึ้นเพื่อเป็นแผนที่นำทางสำหรับผู้มีหน้าที่พัฒนาอุทยานธรณี ตั้งแต่วันแรกที่เริ่มศึกษาความเป็นไปได้ ไปจนถึงการจัดทำเอกสารสมัคร การรับการประเมินภาคสนาม และการรักษาคุณภาพหลังได้รับการรับรอง

UNESCO Global Geopark คืออะไร

UNESCO ให้นิยาม UNESCO Global Geopark ว่าเป็นพื้นที่ทางภูมิศาสตร์ที่มีความเป็นหนึ่งเดียว ซึ่งมีแหล่งและภูมิทัศน์ทางธรณีวิทยาที่มีความสำคัญระดับนานาชาติ และได้รับการบริหารจัดการด้วยแนวคิดแบบองค์รวม ครอบคลุมการคุ้มครอง การศึกษา และการพัฒนาที่ยั่งยืน

อุทยานธรณีโลก จึงไม่ได้พิจารณาเฉพาะคุณค่าของหิน ฟอสซิล ถ้ำ น้ำตก หรือภูมิประเทศเท่านั้น แต่ต้องเชื่อมโยงมรดกทางธรณีวิทยากับธรรมชาติ วัฒนธรรม ภูมิปัญญา ประวัติศาสตร์ และวิถีชีวิตของประชาชน โดยใช้กระบวนการพัฒนาจากฐานรากหรือ Bottom-up Approach ที่ชุมชนและผู้มีส่วนได้ส่วนเสียในพื้นที่มีบทบาทอย่างแท้จริง UNESCO Global Geoparks – About

UNESCO ระบุองค์ประกอบพื้นฐานไว้ 4 ด้าน ได้แก่

1. มรดกทางธรณีวิทยาที่มีคุณค่าระดับนานาชาติ

2. องค์กรและระบบบริหารจัดการที่มีประสิทธิภาพ

3. การมีตัวตนและเป็นที่รับรู้ หรือ Visibility

4. การทำงานร่วมกับเครือข่ายอุทยานธรณี

การมีแหล่งธรณีวิทยาโดดเด่นเพียงด้านเดียวจึงยังไม่เพียงพอ หากไม่มีองค์กรบริหาร ไม่มีการคุ้มครองแหล่ง ชุมชนไม่ได้มีส่วนร่วม หรือประชาชนในพื้นที่ไม่รู้จักอุทยานธรณี โครงการนั้นก็ยังไม่พร้อมสำหรับการสมัคร

อุทยานธรณีโลกไม่ใช่มรดกโลกและไม่ใช่อุทยานแห่งชาติ

เรื่องแรกที่ผู้ปฏิบัติงานต้องทำความเข้าใจคือ UNESCO Global Geopark ไม่ใช่ประเภทเดียวกับแหล่งมรดกโลกหรือเขตสงวนชีวมณฑล และไม่ได้มีสถานะเหมือนอุทยานแห่งชาติตามกฎหมายไทย

มรดกโลกเน้นการคุ้มครองแหล่งที่มีคุณค่าโดดเด่นเป็นสากล ส่วนเขตสงวนชีวมณฑลให้ความสำคัญกับความสัมพันธ์ระหว่างความหลากหลายทางชีวภาพกับการใช้ประโยชน์อย่างยั่งยืน ขณะที่ UNESCO Global Geopark ให้ความสำคัญกับมรดกและความหลากหลายทางธรณีวิทยา ควบคู่กับการมีส่วนร่วมของชุมชน การศึกษา และการพัฒนาเศรษฐกิจท้องถิ่นอย่างยั่งยืน

การได้รับรองเป็น UNESCO Global Geopark ไม่ได้เปลี่ยนกรรมสิทธิ์ที่ดิน และไม่ได้สร้างข้อห้ามทางกฎหมายขึ้นใหม่โดยอัตโนมัติ กิจกรรมต่าง ๆ ยังคงต้องเป็นไปตามกฎหมายระดับชาติและกฎหมายที่ใช้บังคับในแต่ละพื้นที่ อย่างไรก็ตาม แหล่งธรณีวิทยาสำคัญที่เป็นฐานของการสมัครต้องมีมาตรการคุ้มครองและการบริหารจัดการที่เหมาะสมอยู่แล้ว

HowToUGGp คู่มือปฏิบัติสู่ UNESCO Global Geopark แผนการเรียนรู้ 25 ตอน เนื้อหาหลักแบ่งออกเป็น 5 ช่วงการทำงาน

หมวดที่ 1 เริ่มต้นและตรวจความพร้อม ช่วงแรกเป็นการทำความเข้าใจเกณฑ์ ค้นหาแหล่งข้อมูล ตรวจความพร้อมด้วย Checklist และกำหนดปีเป้าหมาย

- 01 แหล่งข้อมูลอ้างอิงในการดำเนินงานขอ UNESCO Global Geopark

- 02 เกณฑ์ UNESCO ฉบับปฏิบัติ พื้นที่ต้องมีอะไรบ้างก่อนตัดสินใจสมัคร

- 03 ตรวจความพร้อมด้วย Checklist 101 ข้ออย่างไรให้เห็นช่องว่างจริง

- 04 วิเคราะห์ช่องว่างและกำหนดปีเป้าหมายการสมัคร UNESCO Global Geopark

หมวดที่ 2 พื้นที่และมรดกทางธรณีวิทยา ช่วงที่สองมุ่งจัดทำขอบเขต ทะเบียนแหล่ง การประเมินคุณค่า และ Geological Story

- 05 กำหนดขอบเขตอุทยานธรณีและจัดทำแผนที่ GIS ให้พร้อมสมัคร UNESCO

- 06 สำรวจและจัดทำบัญชีแหล่งธรณีวิทยา (Geosite Inventory) ให้เป็นระบบ

- 07 พิสูจน์คุณค่าทางธรณีวิทยาระดับนานาชาติ (International Geological Significance) อย่างเป็นระบบ

- 08 จัดทำแผนอนุรักษ์ธรณี (Geoconservation Plan) และบริหารความเสี่ยงรายแหล่ง

- 09 จัดตั้งหน่วยบริหารให้มีสถานะทางกฎหมายและทำงานได้จริง

- 10 จัดทำแผนบริหารจัดการอุทยานธรณี (Geopark Management Plan) ให้ใช้ปฏิบัติงานได้จริง

หมวดที่ 3 การบริหารจัดการ ช่วงที่สามพัฒนาองค์กร แผนแม่บท กฎหมาย ฐานข้อมูล งบประมาณ และระบบความปลอดภัย

- 11 ตรวจสอบกฎหมาย เจ้าของพื้นที่ และสถานภาพการคุ้มครอง Geosite

- 12 จัดทำฐานข้อมูลและระบบหลักฐานสำหรับการบริหารและการสมัคร UNESCO Global Geopark

- 13 การประเมินความเสี่ยง ความปลอดภัย และขีดความสามารถในการรองรับของพื้นที่

- 14 การสร้างการมีส่วนร่วมของชุมชนและผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย

- 15 การศึกษาและการสื่อความหมายมรดกธรณี

หมวดที่ 4 การดำเนินงานในพื้นที่ ช่วงที่สี่เป็นการดำเนินงานจริงร่วมกับชุมชน ครอบคลุมการศึกษา การสื่อความหมาย Geo-trail การท่องเที่ยวอย่างยั่งยืน Geo-products และการสื่อสารสาธารณะ

- 16 การออกแบบเส้นทางธรณีและประสบการณ์เรียนรู้ Geo-trail

- 17 การพัฒนาการท่องเที่ยวอย่างยั่งยืนในอุทยานธรณี

- 18 การพัฒนาผลิตภัณฑ์ท้องถิ่นและ Geo-products

- 19 การสร้างอัตลักษณ์ การสื่อสาร และการมองเห็นของอุทยานธรณี

- 20 การสร้างเครือข่ายและความร่วมมือกับอุทยานธรณีอื่น

- 21 การจัดทำเอกสารประกอบการสมัคร (Application Dossier)

หมวดที่ 5 การสมัครและการประเมิน ช่วงสุดท้ายเป็นการวางแผนสมัคร จัดทำ Application Dossier, Self-Evaluation Form, แผนที่ และ Shapefile รวมถึงการเตรียมรับการประเมินภาคสนาม

- 22 การทำ Self-evaluation และปิดช่องว่างก่อนยื่นสมัคร

- 23 การเตรียมรับการประเมินภาคสนามของ UNESCO

- 24 การรับผลประเมินและจัดทำแผนตอบข้อเสนอแนะของ UNESCO

- 25 การรักษามาตรฐานและเตรียมประเมินซ้ำ UNESCO Global Geopark

ลำดับดังกล่าวตั้งใจให้ผู้อ่านทำงานจาก “พื้นที่จริง” ไปสู่ “เอกสารสมัคร” ไม่ใช่เขียนเอกสารก่อนแล้วค่อยพยายามหากิจกรรมมารองรับภายหลัง

HowTo UGGp ตัวอย่าง อุทยานธรณี xxx (xxx Geopark)

คู่มือชุดนี้จัดทำขึ้นเพื่อใคร

HowTo UGGp ออกแบบสำหรับผู้ที่ต้องรับผิดชอบงานจริง ได้แก่ ผู้บริหารจังหวัด องค์การบริหารส่วนจังหวัด เทศบาล องค์การบริหารส่วนตำบล ผู้จัดการอุทยานธรณี นักธรณีวิทยา นักวิจัย เจ้าหน้าที่พื้นที่อนุรักษ์ ครู นักสื่อความหมาย ผู้ประกอบการ และผู้นำชุมชน

ผู้บริหาร สามารถใช้คู่มือนี้กำหนดนโยบาย โครงสร้างองค์กร งบประมาณ และติดตามความก้าวหน้า นักวิชาการสามารถใช้วางระบบทะเบียนแหล่งและตรวจสอบคุณค่าระดับนานาชาติ เจ้าหน้าที่สามารถใช้จัดทำแผนงานและฐานข้อมูล ส่วนชุมชนสามารถใช้ทำความเข้าใจบทบาทของตนเองและตรวจสอบว่าได้รับโอกาสมีส่วนร่วมจริงหรือไม่

คู่มือนี้ไม่ได้จัดทำขึ้นเพื่อรับรองว่าพื้นที่ใดจะผ่านการประเมิน และไม่สามารถใช้แทนเอกสารทางการของ UNESCO แต่ช่วยแปลงข้อกำหนดที่ซับซ้อนให้กลายเป็นขั้นตอนการทำงานที่นำไปใช้ได้ง่ายขึ้น

เป้าหมายของชุดบทความ

เมื่อศึกษาครบทั้งชุด ผู้อ่านควรสามารถดำเนินงานสำคัญได้อย่างน้อย 8 ด้าน ได้แก่

• ตรวจสอบศักยภาพและความพร้อมของพื้นที่

• กำหนดขอบเขตและเรื่องราวทางธรณีวิทยา

• สำรวจและจัดทำทะเบียนแหล่งธรณี

• พิสูจน์ความสำคัญทางธรณีวิทยาระดับนานาชาติ

• จัดตั้งองค์กรและระบบบริหารจัดการ

• พัฒนางานอนุรักษ์ การศึกษา การท่องเที่ยว และชุมชน

• จัดทำ Application Dossier และเอกสารประกอบ

• เตรียมรับการประเมินและแก้ไขข้อเสนอแนะ

ทุกตอนจะอธิบายทั้งข้อกำหนด วิธีดำเนินงาน ผู้รับผิดชอบ ผลงานส่งมอบ หลักฐานที่ต้องจัดเก็บ และข้อผิดพลาดที่ควรหลีกเลี่ยง

ก่อนสมัคร พื้นที่ต้องดำเนินงานจริง

ข้อสำคัญที่ผู้บริหารและคณะทำงานต้องทราบคือ UNESCO ระบุว่าเอกสารสมัครต้องมีหลักฐานแสดงว่าพื้นที่ดำเนินงานเป็นอุทยานธรณี โดยพฤตินัย หรือ de facto Geopark มาแล้วอย่างน้อยหนึ่งปีก่อนสมัคร เอกสารสมัครต้องจัดทำเป็นภาษาอังกฤษและส่งผ่านช่องทางทางการที่กำหนดโดยคณะกรรมการแห่งชาติว่าด้วย UNESCO หรือหน่วยงานรัฐที่รับผิดชอบความสัมพันธ์กับ UNESCO Submit a UNESCO Global Geopark Proposal

คำว่า “ดำเนินงานจริง” หมายถึง ต้องมีองค์กรและผู้รับผิดชอบ มีแผนบริหาร มีกิจกรรมการศึกษาและการอนุรักษ์ มีการสื่อสารกับประชาชน มีความร่วมมือกับชุมชน และมีหลักฐานผลการดำเนินงาน ไม่ใช่เพียงมีคำสั่งแต่งตั้งคณะกรรมการหรือร่างแผนงานที่ยังไม่ได้นำไปปฏิบัติ

ต้องเริ่มจากการประเมินความพร้อม ไม่ใช่กำหนดวันสมัครก่อน

UNESCO จัดทำ Checklist จำนวน 101 คำถามเพื่อช่วยพื้นที่ประเมินจุดแข็งและจุดอ่อนก่อนสมัคร แต่ระบุชัดว่า Checklist และคำอธิบายประกอบเป็นเครื่องมือช่วยตรวจความพร้อม ไม่ได้ใช้แทน Application Dossier หรือ Self-Evaluation Form Checklist for Aspiring UNESCO Global Geoparks คณะทำงานควรตอบทุกคำถามโดยใช้หลักฐาน ไม่ควรให้คะแนนจากความรู้สึก ความคุ้นเคย หรือความต้องการให้พื้นที่ดูพร้อม หากยังไม่มีข้อมูล ควรระบุว่า “ไม่มีข้อมูลยืนยัน” หรือ “ต้องดำเนินการเพิ่มเติม” แล้วนำช่องว่างนั้นไปจัดทำแผนปฏิบัติการ การกำหนดปีสมัครควรเกิดหลังจากทราบช่องว่างสำคัญแล้ว โดยเฉพาะคุณค่าระดับนานาชาติ ขอบเขต องค์กรบริหาร แผนแม่บท การมีส่วนร่วมของชุมชน การอนุรักษ์ และผลการดำเนินงานย้อนหลัง

เอกสารหลักที่ต้องใช้ตลอดชุด

ผู้ปฏิบัติงานควรจัดเก็บเอกสารหลักไว้ในฐานข้อมูลกลาง ได้แก่

• Operational Guidelines for UNESCO Global Geoparks

• Application Dossier

• Self-Evaluation Form

• Checklist 101 ข้อและคำอธิบายประกอบ

• แนวทางประเมินความสำคัญทางธรณีวิทยาระดับนานาชาติ

• แนวทางตรวจประเมินภาคสนาม

• ข้อมูลกระบวนการและกำหนดเวลาสมัครประจำปี

Operational Guidelines เป็นข้อกำหนดแม่บท ขณะที่ Application Dossier เป็นโครงสร้างข้อมูลที่ต้องนำเสนอ เอกสารทั้งสองมีหน้าที่ต่างกันและต้องใช้ควบคู่กัน

วิธีใช้คู่มือให้เกิดผลจริง

การอ่านเพียงอย่างเดียว จะไม่ทำให้พื้นที่พร้อมสมัคร หลังอ่านแต่ละตอน คณะทำงานควรจัดประชุมสรุปว่า พื้นที่มีอะไรแล้ว ขาดอะไร ใครจะรับผิดชอบ และต้องจัดส่งหลักฐานเมื่อใด จากนั้นบันทึกผลไว้ในทะเบียนหลักฐานกลาง

สถานะความพร้อม ควรใช้มาตรฐานเดียวกันทั้งโครงการ ได้แก่ เขียวเมื่อดำเนินการจริงและมีหลักฐานครบ เหลืองเมื่อดำเนินการแล้วแต่หลักฐานยังไม่เพียงพอ ส้มเมื่อเริ่มทำแต่ยังมีช่องว่างสำคัญ แดงเมื่อยังไม่มีหรือเสี่ยงต่อการไม่ผ่าน และเทาเมื่อไม่มีข้อมูลเพียงพอสำหรับประเมิน

ห้ามเปลี่ยนสถานะเป็นเขียวเพียงเพราะมีแผนว่าจะดำเนินการในอนาคต และห้ามใช้ภาพถ่ายกิจกรรมเพียงอย่างเดียวแทนหลักฐานผลลัพธ์

ความถูกต้องต้องมาก่อนความรวดเร็ว ชุดบทความนี้ยึดหลักว่า ข้อมูลที่ยังตรวจสอบไม่ได้ต้องไม่ถูกนำเสนอเป็นข้อเท็จจริง ห้ามเดาอายุหิน พิกัด จำนวนแหล่ง ขอบเขต ประชากร นักท่องเที่ยว รายได้ งบประมาณ หรือผลกระทบทางเศรษฐกิจ หากงานวิจัยให้ข้อมูลแตกต่างกัน ต้องแสดงความแตกต่างและส่งให้ผู้เชี่ยวชาญตรวจสอบ หากยังไม่มีงานวิชาการรองรับความสำคัญระดับนานาชาติ ต้องแจ้งตามตรงว่า “ยังไม่มีข้อมูลยืนยัน” ไม่ควรใช้คำโฆษณาหรือเรื่องเล่าท้องถิ่นแทนข้อพิสูจน์ทางวิทยาศาสตร์

รายการ UNESCO Global Geoparks ปัจจุบันและกรณีศึกษาจากพื้นที่ที่ได้รับการรับรองสามารถใช้เรียนรู้และเปรียบเทียบได้จาก รายชื่อ UNESCO Global Geoparks และเครือข่ายภูมิภาค แต่ไม่ควรคัดลอกแนวทางของพื้นที่อื่นทั้งหมด เพราะอุทยานธรณีแต่ละแห่งต้องมีอัตลักษณ์ เรื่องราว และระบบบริหารที่เหมาะสมกับบริบทของตนเอง

ปลายทางไม่ใช่เพียงวันที่ได้รับการรับรอง

การรับรอง UNESCO Global Geopark ไม่ได้เป็นสถานะถาวร UNESCO ให้การรับรองเป็นรอบ 4 ปี และมีการประเมินซ้ำเพื่อตรวจสอบคุณภาพและการดำเนินงาน หากพบข้อบกพร่อง พื้นที่อาจได้รับข้อเสนอให้ปรับปรุง และหากไม่สามารถแก้ไขได้ก็มีโอกาสสูญเสียสถานะ UNESCO Global Geoparks Revalidation

ด้วยเหตุนี้ เป้าหมายที่แท้จริงจึงไม่ใช่การจัดงานฉลองหลังได้รับการรับรอง แต่คือการสร้างระบบที่ดำเนินต่อเนื่องได้แม้มีการเปลี่ยนผู้บริหาร บุคลากร หรืองบประมาณ และทำให้ชุมชนเห็นว่าอุทยานธรณีเป็นส่วนหนึ่งของการพัฒนาพื้นที่ ไม่ใช่โครงการชั่วคราวของหน่วยงานใดหน่วยงานหนึ่ง

สรุป

HowToUGGp เป็นคู่มือสำหรับเปลี่ยนข้อกำหนดของ UNESCO ให้เป็นงานที่ปฏิบัติได้จริง เนื้อหาทั้ง 25 ตอนจะพาผู้อ่านเดินจากการศึกษาหลักเกณฑ์ การพิสูจน์คุณค่าทางธรณีวิทยา การกำหนดขอบเขต การจัดตั้งองค์กร และการทำงานร่วมกับชุมชน ไปจนถึงการจัดทำเอกสารและรับการประเมิน หลักสำคัญที่สุดคือ “พื้นที่ต้องทำงานจริงก่อนเขียนเรื่องราวความสำเร็จ” ทุกข้อกล่าวอ้างต้องมีหลักฐาน ข้อมูลทุกชุดต้องตรวจสอบย้อนกลับได้ และเมื่อไม่มีข้อมูลต้องยอมรับว่าไม่มี แล้ววางแผนศึกษาเพิ่มเติมอย่างเป็นระบบ

#HowToUGGp #UNESCOGlobalGeopark #อุทยานธรณีโลก #อุทยานธรณี #Geopark #Geoheritage #Geoconservation #ธรณีวิทยา #มรดกทางธรณีวิทยา #การอนุรักษ์ #การศึกษาธรณีวิทยา #การท่องเที่ยวยั่งยืน #การมีส่วนร่วมของชุมชน #UbonGeopark #iok2u

.

------------------------ 

HowTo UGGp-00 ชุดคู่มือปฏิบัติสู่ UNESCO Global Geopark

.