HowTo UGGp-18 การพัฒนาผลิตภัณฑ์ท้องถิ่นและ Geo-products

การพัฒนาผลิตภัณฑ์ท้องถิ่นและ Geo-products

อุทยานธรณีโลก ยูเนสโก (UNESCO Global Geoparks: UGGp) 

HowTo UGGp คู่มือปฏิบัติสู่ UNESCO Global Geopark

การพัฒนาผลิตภัณฑ์ท้องถิ่นและ Geo-products

ผลิตภัณฑ์ท้องถิ่นเป็นเครื่องมือที่ช่วยเชื่อมมรดกธรณีเข้ากับชีวิตประจำวันของผู้คน สร้างรายได้ ถ่ายทอดเรื่องราว และทำให้ผู้เยี่ยมชมจดจำอัตลักษณ์ของพื้นที่ได้ แต่การนำคำว่า “Geo” หรือ “Geopark” ไปติดบนสินค้าทุกชนิดไม่ได้ทำให้สินค้านั้นกลายเป็น Geo-product โดยอัตโนมัติ

ผลิตภัณฑ์ที่ดีควรบอกได้ว่าเกี่ยวข้องกับพื้นที่อย่างไร ใครเป็นผู้ผลิต ใช้ความรู้หรือวัตถุดิบใด มีเรื่องราวที่ตรวจสอบได้หรือไม่ ผลิตอย่างรับผิดชอบหรือไม่ และประโยชน์กลับไปถึงชุมชนอย่างไร สิ่งสำคัญที่สุดคือ การพัฒนา Geo-product ต้องไม่ส่งเสริมการเก็บ ทำลาย หรือค้าขายวัตถุทางธรณีวิทยาที่ไม่เหมาะสม UNESCO ระบุว่าองค์กรบริหาร UNESCO Global Geopark ต้องไม่เข้าไปมีส่วนโดยตรงในการจำหน่ายวัตถุทางธรณีวิทยา เช่น ซากดึกดำบรรพ์ แร่ หินขัด และหินประดับในลักษณะร้านขายหิน และควรต่อต้านการค้าวัสดุธรณีอย่างไม่ยั่งยืน UNESCO Global Geoparks

ดังนั้น Geo-product ที่เหมาะสมควรสร้างคุณค่าจาก “เรื่องราว ความรู้ การออกแบบ ทักษะ และทรัพยากรที่ใช้อย่างรับผิดชอบ” ไม่ใช่นำมรดกธรณีออกจากแหล่งมาขาย

1. Geo-product คืออะไร

UNESCO ไม่มีคำนิยามทางกฎหมายเพียงรูปแบบเดียวที่บังคับให้ทุกพื้นที่ใช้คำว่า Geo-product เหมือนกันทั้งหมด ในทางปฏิบัติ คำนี้มักหมายถึงผลิตภัณฑ์หรือบริการท้องถิ่นที่มีความเชื่อมโยงอย่างมีความหมายกับธรณีวิทยา ภูมิประเทศ ธรรมชาติ วัฒนธรรม หรือวิถีชีวิตของพื้นที่ Geo-product อาจอยู่ในรูปแบบต่าง ๆ เช่น

• อาหารและเครื่องดื่มที่มีเรื่องราวเชื่อมกับภูมิประเทศหรือทรัพยากรท้องถิ่น

• งานหัตถกรรมที่ใช้รูปทรง สี หรือลวดลายจากภูมิประเทศ

• หนังสือ สมุด โปสการ์ด และสื่อการเรียนรู้

• ของเล่นหรือชุดกิจกรรมทางวิทยาศาสตร์

• เสื้อผ้า กระเป๋า หรือของใช้ที่ออกแบบจากอัตลักษณ์พื้นที่

• ประสบการณ์นำเที่ยวและกิจกรรมเรียนรู้

• หลักสูตร เวิร์กช็อป หรือกิจกรรมกับชุมชน

• เมนูอาหารที่ถ่ายทอดความสัมพันธ์ระหว่างดิน น้ำ ภูมิประเทศ และวัฒนธรรม

ผลิตภัณฑ์ไม่จำเป็นต้องใช้วัตถุดิบทางธรณีวิทยาโดยตรงจึงจะเป็น Geo-product ได้ การใช้ “แนวคิดและเรื่องราว” มักปลอดภัยและสร้างสรรค์กว่าการนำหิน แร่ หรือซากดึกดำบรรพ์มาประกอบสินค้า

2. แยกประเภทผลิตภัณฑ์ให้ชัดเจน

แนะนำให้จำแนกอย่างน้อยสี่ประเภท

2.1 ผลิตภัณฑ์อาหารและเกษตร เช่น อาหารพื้นถิ่น ผลผลิตเกษตร ชาสมุนไพร หรือผลิตภัณฑ์แปรรูป ซึ่งสามารถเล่าความสัมพันธ์กับดิน น้ำ ภูมิประเทศ ภูมิอากาศ และภูมิปัญญาของชุมชนได้ อย่างไรก็ตาม ห้ามกล่าวอ้างว่าธรณีวิทยาทำให้ผลิตภัณฑ์มีคุณสมบัติทางโภชนาการหรือสุขภาพเป็นพิเศษ หากไม่มีผลการวิจัยและการรับรองตามกฎหมาย

2.2 งานหัตถกรรมและงานออกแบบ ใช้สี รูปทรง ชั้นหิน ร่องรอยการกัดเซาะ หรือภูมิทัศน์เป็นแรงบันดาลใจ โดยไม่จำเป็นต้องนำวัสดุจากแหล่งธรณีมาผลิต

2.3 สื่อและผลิตภัณฑ์การเรียนรู้ เช่น แบบจำลอง การ์ดความรู้ หนังสือเด็ก ชุดทดลอง สมุดบันทึกภาคสนาม หรือเกมที่ใช้ข้อมูลซึ่งผ่านการตรวจสอบทางวิชาการ

2.4 บริการและประสบการณ์ เช่น การนำเที่ยว Geo-trail เวิร์กช็อปทำอาหาร กิจกรรมงานฝีมือ การเรียนรู้กับปราชญ์ชุมชน หรือกิจกรรมสำหรับโรงเรียน ซึ่งต้องเชื่อมกับระบบการศึกษาและความปลอดภัยของพื้นที่

3. เริ่มจากอัตลักษณ์ ไม่ใช่เริ่มจากสินค้า

ก่อนคิดว่าจะผลิตอะไร ควรรวบรวม “ทุนของพื้นที่” ได้แก่

• ลักษณะธรณีวิทยาที่สำคัญ

• รูปทรง สี และพื้นผิวของภูมิประเทศ

• แม่น้ำ แหล่งน้ำ ดิน และทรัพยากร

• ประวัติการตั้งถิ่นฐาน

• อาหารและวัตถุดิบท้องถิ่น

• งานฝีมือและทักษะของชุมชน

• ตำนาน เรื่องเล่า และภาษาท้องถิ่น

• อาชีพและการปรับตัวของคนกับสภาพพื้นที่

• ประเด็นการอนุรักษ์ที่ต้องการสื่อสาร

จากนั้นเลือกเรื่องที่มีหลักฐาน มีเจ้าของความรู้ และสามารถนำไปพัฒนาโดยไม่กระทบสิทธิหรือคุณค่าของชุมชน การนำลวดลาย เรื่องเล่า หรือความรู้ดั้งเดิมไปใช้ต้องหารือกับเจ้าของวัฒนธรรม ระบุแหล่งที่มา และตกลงเรื่องประโยชน์ที่เหมาะสม ไม่ควรหยิบไปใช้เพียงเพราะเป็นข้อมูลที่คนทั่วไปเคยได้ยิน

4. ใช้กระบวนการพัฒนาผลิตภัณฑ์เจ็ดขั้น

ขั้นที่ 1 ค้นหาเรื่องราว ระบุว่าผลิตภัณฑ์จะเชื่อมโยงกับแหล่ง กระบวนการทางธรณี ภูมิประเทศ หรือวิถีชุมชนเรื่องใด

ขั้นที่ 2 ตรวจสอบความถูกต้อง ให้ผู้เชี่ยวชาญและชุมชนตรวจชื่อ กระบวนการเกิด อายุ เรื่องเล่า และความหมาย ห้ามใช้ข้อความอย่าง “เก่าแก่ที่สุด” “แห่งเดียวในโลก” หรือ “เกิดจากภูเขาไฟ” หากไม่มีหลักฐานรองรับ

ขั้นที่ 3 ร่วมออกแบบกับผู้ผลิต กำหนดรูปแบบ วัสดุ ราคา กลุ่มลูกค้า กำลังผลิต และผลกระทบ ไม่ควรออกแบบจากส่วนกลางแล้วมอบให้ชุมชนผลิตโดยไม่มีส่วนร่วม

ขั้นที่ 4 สร้างต้นแบบ ผลิตจำนวนน้อยเพื่อทดสอบรูปทรง การใช้งาน บรรจุภัณฑ์ ความปลอดภัย ความเข้าใจเรื่องราว และความเป็นไปได้ด้านต้นทุน

ขั้นที่ 5 ตรวจคุณภาพ ตรวจคุณภาพสินค้า ข้อมูลบนฉลาก กฎหมายที่เกี่ยวข้อง ความปลอดภัย สิ่งแวดล้อม และสิทธิในทรัพย์สินทางปัญญา

ขั้นที่ 6 ทดลองตลาด เก็บความคิดเห็นจากคนในพื้นที่ ผู้เยี่ยมชม นักวิชาการ และกลุ่มลูกค้าเป้าหมาย โดยไม่ใช้เฉพาะความชอบของคณะทำงานเป็นเกณฑ์

ขั้นที่ 7 รับรองภายในและติดตาม หากผ่านเกณฑ์ของพื้นที่จึงทำข้อตกลงเป็นผลิตภัณฑ์พันธมิตร พร้อมกำหนดรอบตรวจและเงื่อนไขระงับสิทธิเมื่อไม่รักษามาตรฐาน

กระบวนการนี้เป็นข้อเสนอเชิงปฏิบัติของ Mr. Rock ไม่ใช่ขั้นตอนบังคับที่ UNESCO กำหนดเป็นลำดับตายตัว

5. จัดทำ Product Story Card

ผลิตภัณฑ์แต่ละรายการควรมี Product Story Card เพื่อป้องกันการสร้างเรื่องราวทางการตลาดที่คลาดเคลื่อน โดยบันทึกอย่างน้อย

ข้อมูลใน Product Story Card ต้องเชื่อมกับ Evidence Register ใน HowToUGGp-12

6. กำหนดเกณฑ์คัดเลือกอย่างโปร่งใส

เกณฑ์สำหรับผลิตภัณฑ์พันธมิตรควรประกาศล่วงหน้าและใช้กับทุกกลุ่มอย่างเป็นธรรม โดยอาจพิจารณา

1. มีความเชื่อมโยงกับพื้นที่อย่างชัดเจน

2. เรื่องราวถูกต้องและตรวจสอบได้

3. ผลิตในพื้นที่หรือสร้างประโยชน์แก่คนในพื้นที่

4. ไม่ทำลายหรือส่งเสริมการค้ามรดกธรณี

5. ปฏิบัติตามกฎหมายและมาตรฐานผลิตภัณฑ์

6. มีคุณภาพและความปลอดภัยเหมาะสม

7. ใช้ทรัพยากรและบรรจุภัณฑ์อย่างรับผิดชอบ

8. เคารพวัฒนธรรมและเจ้าขององค์ความรู้

9. สื่อสารราคา แหล่งผลิต และส่วนประกอบอย่างโปร่งใส

10. ยินยอมให้ติดตามและปรับปรุงคุณภาพ

ไม่ควรคิดค่าธรรมเนียมสูงจนผู้ประกอบการรายย่อยเข้าถึงไม่ได้ และต้องมีกลไกอุทธรณ์หรือขอคำแนะนำหากผลิตภัณฑ์ยังไม่ผ่านเกณฑ์

7. ระวังการใช้หิน แร่ และซากดึกดำบรรพ์

หลักปฏิบัติที่ปลอดภัยที่สุดคือไม่ใช้วัสดุที่เก็บจากแหล่งธรณีสำคัญมาเป็นสินค้า ของที่ระลึก หรือส่วนประกอบบรรจุภัณฑ์ ผลิตภัณฑ์สามารถใช้ทางเลือก เช่น

• ภาพถ่ายหรือภาพวาดชั้นหิน

• ลวดลายที่ได้แรงบันดาลใจจากภูมิประเทศ

• แบบจำลองจากวัสดุที่ผลิตขึ้นใหม่

• สื่อดิจิทัลหรือภาพสามมิติ

• วัสดุเหลือใช้ที่มีแหล่งที่มาถูกกฎหมายและผ่านการตรวจสอบ

• วัตถุดิบทั่วไปสำหรับงานอุตสาหกรรมหรือครัวเรือนที่อยู่ภายใต้กฎหมาย

UNESCO กล่าวถึงข้อยกเว้นเกี่ยวกับการเก็บวัสดุทางธรณีเพื่อวิทยาศาสตร์หรือการศึกษาในสถานการณ์ที่มีเหตุผลชัดเจน ยั่งยืน ถูกกฎหมาย เปิดเผย และผ่านการพิจารณาเป็นรายกรณี แต่ไม่ควรตีความข้อยกเว้นนี้เป็นการอนุญาตทั่วไปสำหรับผลิตของที่ระลึก UNESCO Global Geoparks

หากไม่สามารถยืนยันแหล่งที่มาของวัสดุได้ ต้องไม่นำผลิตภัณฑ์นั้นเข้าร่วมโครงการ

8. ออกแบบบรรจุภัณฑ์ให้เป็นสื่อการเรียนรู้

บรรจุภัณฑ์ควรอธิบายสั้น ๆ ว่า

• ผลิตภัณฑ์มาจากใครและชุมชนใด

• เชื่อมกับเรื่องราวของพื้นที่อย่างไร

• ข้อเท็จจริงทางธรณีวิทยาที่ต้องการสื่อคืออะไร

• ผู้ซื้อช่วยสนับสนุนชุมชนหรือการอนุรักษ์อย่างไร

• มีวิธีใช้ เก็บรักษา หรือทิ้งบรรจุภัณฑ์อย่างไร

• สามารถศึกษาข้อมูลเพิ่มเติมจากที่ใด

QR Code สามารถเชื่อมไปยังเรื่องราวฉบับเต็ม วิดีโอ หรือเส้นทางเรียนรู้ได้ แต่ข้อมูลสำคัญ เช่น ผู้ผลิต ส่วนประกอบ วันหมดอายุ คำเตือน และข้อมูลตามกฎหมาย ต้องปรากฏบนฉลากตามข้อกำหนด ไม่ควรซ่อนไว้หลัง QR Code ทั้งหมด

9. แยกตราพื้นที่ออกจากตรา UNESCO

องค์กรบริหารสามารถพัฒนาเครื่องหมายหรือโลโก้เฉพาะของโครงการอุทยานธรณีเพื่อใช้กับพันธมิตรตามนโยบายของตน แต่ต้องตรวจสิทธิทางกฎหมายและกำหนดเงื่อนไขการใช้อย่างชัดเจน ตรา UNESCO Global Geopark ไม่ใช่ตรารับรองสินค้า และ UNESCO ระบุว่าพันธมิตร เช่น บริษัทนำเที่ยวหรือร้านอาหาร ไม่มีสิทธิใช้ตรา UNESCO Global Geopark รวมทั้งห้ามนำตราไปใช้เพื่อวัตถุประสงค์ทางการค้า UNESCO — Logo Guidelines and Terms of Use

ก่อนพื้นที่ได้รับการรับรอง ห้ามใช้ชื่อหรือภาพที่ทำให้ผู้บริโภคเข้าใจว่า UNESCO ได้รับรองพื้นที่หรือผลิตภัณฑ์แล้ว

เอกสารสมัครของ UNESCO เปิดให้พื้นที่อธิบายนโยบายตราสินค้าสำหรับผลิตภัณฑ์ท้องถิ่น ข้อตกลงกับพันธมิตร เกณฑ์คัดเลือก และการส่งเสริมการตลาด จึงควรจัดทำนโยบายเหล่านี้ก่อนยื่นสมัคร UNESCO — Application Dossier

10. ตรวจมาตรฐานตามประเภทผลิตภัณฑ์

การผ่านเกณฑ์ Geo-product ภายในพื้นที่ไม่สามารถใช้แทนกฎหมายหรือใบอนุญาตของผลิตภัณฑ์แต่ละประเภทได้ ตัวอย่างเรื่องที่ต้องตรวจเพิ่มเติม ได้แก่

• สุขลักษณะและความปลอดภัยอาหาร

• ฉลาก ส่วนประกอบ และวันหมดอายุ

• การกล่าวอ้างทางสุขภาพ

• มาตรฐานที่พักหรือกิจกรรมท่องเที่ยว

• ประกันภัยและความปลอดภัยของกิจกรรม

• ลิขสิทธิ์ เครื่องหมายการค้า และสิทธิในแบบผลิตภัณฑ์

• การใช้ภาพ ชื่อ และภูมิปัญญาของชุมชน

• ภาษี การจดทะเบียน และกฎหมายคุ้มครองผู้บริโภค

หากทีมอุทยานธรณีไม่มีความเชี่ยวชาญด้านใด ต้องส่งให้หน่วยงานหรือผู้เชี่ยวชาญที่มีอำนาจตรวจ ไม่ควรรับรองเองจากความเห็นทั่วไป

11. ทำข้อตกลงกับผู้ประกอบการ

ข้อตกลงควรระบุ

• ผลิตภัณฑ์ที่ได้รับอนุญาต

• ตราเฉพาะของพื้นที่ที่ใช้ได้

• ตำแหน่งและรูปแบบการใช้ตรา

• ระยะเวลาของข้อตกลง

• มาตรฐานและหลักฐานที่ต้องส่ง

• การตรวจเยี่ยมและการสุ่มตรวจ

• การแจ้งเมื่อเปลี่ยนสูตร วัตถุดิบ หรือผู้ผลิต

• ช่องทางรับข้อร้องเรียน

• เงื่อนไขระงับหรือยกเลิกสิทธิ

• การเรียกคืนสื่อหรือลบตราหลังสิ้นสุดข้อตกลง

รายชื่อผลิตภัณฑ์ที่ผ่านเกณฑ์ควรเป็นปัจจุบันและตรวจสอบได้ เพื่อป้องกันสินค้าที่หมดสิทธิแล้วยังใช้ชื่อหรือเครื่องหมายของพื้นที่

12. วัดประโยชน์ที่เกิดขึ้นจริง

ตัวชี้วัดไม่ควรมีเพียงจำนวนผลิตภัณฑ์ที่เปิดตัว แต่ควรพิจารณา

• จำนวนผู้ผลิตและแรงงานท้องถิ่นที่มีรายได้

• ยอดขายหรือคำสั่งซื้อเท่าที่เก็บข้อมูลได้

• สัดส่วนวัตถุดิบและบริการที่จัดหาภายในพื้นที่

• จำนวนผู้ประกอบการที่รักษามาตรฐาน

• จำนวนผลิตภัณฑ์ที่มีเรื่องราวผ่านการตรวจสอบ

• การลดวัสดุ บรรจุภัณฑ์ หรือของเสีย

• ความเข้าใจของผู้ซื้อเกี่ยวกับพื้นที่

• จำนวนข้อร้องเรียนและผลการแก้ไข

• รายได้หรือทรัพยากรที่กลับไปสนับสนุนการอนุรักษ์

• การกระจายประโยชน์ระหว่างชุมชนและกลุ่มผู้ผลิต

ห้ามระบุว่าผลิตภัณฑ์สร้างรายได้หรือยกระดับคุณภาพชีวิต หากมีเพียงการอบรมหรือเปิดตัว แต่ยังไม่มีข้อมูลผลลัพธ์จริง

13. หลักฐานที่ควรเตรียม

• ทะเบียนผู้ผลิตและผลิตภัณฑ์

• Product Story Card

• เอกสารอ้างอิงและผลตรวจเนื้อหา

• เกณฑ์คัดเลือกและรายงานผลการพิจารณา

• ผลทดสอบต้นแบบและความคิดเห็นผู้ใช้

• ใบอนุญาตและเอกสารมาตรฐาน

• หลักฐานแหล่งที่มาของวัตถุดิบ

• ข้อตกลงการใช้ตราเฉพาะของพื้นที่

• รายงานตรวจติดตามผู้ประกอบการ

• ข้อมูลยอดขาย การจ้างงาน และประโยชน์แก่ชุมชน

• ข้อมูลผลกระทบด้านสิ่งแวดล้อม

• บันทึกข้อร้องเรียน การแก้ไข และการระงับสิทธิ

• ตัวอย่างฉลาก บรรจุภัณฑ์ และสื่อประชาสัมพันธ์

หลักฐานทั้งหมดควรเชื่อมกับระบบฐานข้อมูลใน HowToUGGp-12 และแผนการท่องเที่ยวอย่างยั่งยืนใน HowToUGGp-17

แนวทางเริ่มต้นคือสำรวจผลิตภัณฑ์เดิม เปิดรับผู้ผลิตอย่างโปร่งใส เลือกผลิตภัณฑ์นำร่องจำนวนที่ทีมสามารถดูแลได้ จัดทำ Product Story Card ตรวจความถูกต้องทางวิชาการและกฎหมาย ทดลองตลาด และติดตามผลก่อนขยายเครือข่าย

Checklist ความพร้อม

• มีนิยามและเกณฑ์ Geo-product ของพื้นที่

• ผลิตภัณฑ์เชื่อมกับอัตลักษณ์อย่างมีหลักฐาน

• ผู้ผลิตและชุมชนร่วมออกแบบ

• ไม่มีการทำลายหรือค้าสิ่งของทางธรณีที่ไม่เหมาะสม

• วัตถุดิบมีแหล่งที่มาตรวจสอบได้

• ผ่านกฎหมายและมาตรฐานตามประเภทสินค้า

• เรื่องราวและฉลากผ่านการตรวจสอบ

• มีข้อตกลงกับผู้ประกอบการ

• แยกตราพื้นที่ออกจากตรา UNESCO

• มีระบบตรวจติดตามและยกเลิกสิทธิ

• วัดรายได้ การจ้างงาน และการกระจายประโยชน์

• นำข้อร้องเรียนและข้อมูลตลาดไปปรับปรุง

Geo-product ที่ดีไม่ได้มีคุณค่าเพราะติดคำว่า “Geo” แต่มีคุณค่าเพราะช่วยเล่าเรื่องของพื้นที่อย่างถูกต้อง สร้างประโยชน์แก่ผู้ผลิตและชุมชน และไม่แลกความสำเร็จทางการตลาดกับการทำลายมรดกของโลก

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

1. UNESCO — UNESCO Global Geoparks

2. UNESCO — Application Dossier for UNESCO Global Geoparks

3. UNESCO — Operational Guidelines for UNESCO Global Geoparks

4. UNESCO — UNESCO Global Geoparks Logo Guidelines

5. UNESCO — 101 Questions Checklist

6. UNESCO — Checklist Explanatory Notes

7. UNESCO — Geotourism for UNESCO Global Geoparks: A Toolkit

8. UNESCO — UNESCO Global Geoparks: Celebrating Earth Heritage, Sustaining Local Communities

9. Global Geoparks Network — Sustainable Development and Local Products

10. Global Geoparks Network — Code of Ethics

#HowToUGGp #UNESCOGlobalGeopark #อุทยานธรณีโลก #อุทยานธรณี #GeoProduct #ผลิตภัณฑ์ท้องถิ่น #LocalProducts #CommunityEnterprise #GeoparkBranding #SustainableProduct #LocalEconomy #Geoheritage #CommunityBenefit #UbonGeopark #iok2u

------------------------

HowTo UGGp-00 ชุดคู่มือปฏิบัติสู่ UNESCO Global Geopark

.