HowTo UGGp-02 เกณฑ์ UNESCO ฉบับปฏิบัติ พื้นที่ต้องมีอะไรบ้างก่อนตัดสินใจสมัคร

เกณฑ์ UNESCO ฉบับปฏิบัติ พื้นที่ต้องมีอะไรบ้างก่อนตัดสินใจสมัคร

อุทยานธรณีโลก ยูเนสโก (UNESCO Global Geoparks: UGGp) 

HowTo UGGp คู่มือปฏิบัติสู่ UNESCO Global Geopark

เกณฑ์ UNESCO ฉบับปฏิบัติ พื้นที่ต้องมีอะไรบ้างก่อนตัดสินใจสมัคร

การพัฒนาอุทยานธรณีเพื่อสมัครเป็น อุทยานธรณีโลกยูเนสโก (UNESCO Global Geopark: UGGp) ไม่ควรเริ่มจากการถามว่า “จะเขียนใบสมัครอย่างไร” แต่ควรเริ่มจากคำถามว่า “พื้นที่ของเรามีคุณสมบัติและดำเนินงานจริงตามที่ UNESCO คาดหวังแล้วหรือยัง” หลายพื้นที่มีแหล่งหิน ภูมิประเทศ หรือแหล่งท่องเที่ยวที่โดดเด่น แต่ยังขาดงานวิจัยยืนยันความสำคัญระดับนานาชาติ ไม่มีขอบเขตที่บริหารได้จริง ไม่มีองค์กรรับผิดชอบตลอดพื้นที่ หรือยังไม่สามารถแสดงผลประโยชน์ที่ชุมชนได้รับ หากรีบสมัครก่อนแก้ไขช่องว่างเหล่านี้ เอกสารที่จัดทำขึ้นอาจดูสมบูรณ์ แต่ไม่สอดคล้องกับสิ่งที่ผู้ประเมินพบในพื้นที่จริง บทความตอนนี้จะแปลงข้อกำหนดของ UNESCO ให้เป็นกรอบปฏิบัติ 8 ด้าน เพื่อให้ผู้บริหารและคณะทำงานตรวจสอบว่า มีอะไรแล้ว ขาดอะไร ใครต้องรับผิดชอบ และต้องเก็บหลักฐานใดก่อนกำหนดปีสมัคร

เริ่มจาก 4 องค์ประกอบพื้นฐานของ UNESCO

UNESCO อธิบายว่า UNESCO Global Geopark ต้องมีองค์ประกอบพื้นฐาน 4 ประการ ได้แก่

1. มรดกทางธรณีวิทยาที่มีคุณค่าระดับนานาชาติ

2. การบริหารจัดการ

3. การมองเห็นและการรับรู้ หรือ Visibility

4. การสร้างเครือข่าย หรือ Networking

องค์ประกอบทั้งสี่เป็นข้อกำหนดพื้นฐานที่ขาดไม่ได้ พื้นที่ต้องมีหลักฐานทางวิทยาศาสตร์ องค์กรบริหารที่ได้รับการยอมรับตามกฎหมาย แผนบริหารที่ครอบคลุม สื่อและช่องทางที่ประชาชนเข้าถึงได้ รวมถึงความร่วมมือกับอุทยานธรณีและเครือข่ายที่เกี่ยวข้อง UNESCO Global Geoparks – Fundamental Features

อย่างไรก็ตาม เมื่อนำไปทำงานจริง 4 องค์ประกอบดังกล่าวยังครอบคลุมงานย่อยจำนวนมาก Mr. Rock จึงจัดกลุ่มใหม่เป็น “กรอบปฏิบัติ 8 ด้าน” เพื่อใช้บริหารโครงการ กรอบนี้เป็นเครื่องมือช่วยทำงาน ไม่ใช่การประกาศเกณฑ์ใหม่แทน UNESCO

เกณฑ์ปฏิบัติด้านที่ 1 คุณค่าทางธรณีวิทยาระดับนานาชาติ

พื้นที่ต้องมีมรดกทางธรณีวิทยาที่มีความสำคัญระดับนานาชาติ และต้องพิสูจน์ด้วยหลักฐานทางวิทยาศาสตร์ที่ตรวจสอบได้ UNESCO ระบุว่าการพิจารณาอาศัยงานวิจัยที่เผยแพร่และผ่านการประเมินทางวิชาการ พร้อมการเปรียบเทียบในระดับโลก ไม่ใช่พิจารณาจากความสวยงามหรือชื่อเสียงของสถานที่เพียงอย่างเดียว 

สิ่งที่ต้องมี

• แผนที่ธรณีวิทยาที่เหมาะสมกับระดับการวิเคราะห์

• รายงานสำรวจและทะเบียนแหล่งธรณี

• งานวิจัยที่เกี่ยวข้องกับแหล่งหลัก

• คำอธิบายชนิดหิน อายุ กระบวนการเกิด และคุณค่าของแหล่ง

• การวิเคราะห์เปรียบเทียบกับแหล่งลักษณะเดียวกัน

• ผู้เชี่ยวชาญตรวจสอบเนื้อหาทางวิทยาศาสตร์

หลักฐานขั้นต่ำที่ควรจัดเก็บ

ทะเบียนแหล่ง รายการบรรณานุกรม สำเนางานวิจัย แผนที่ ภาพถ่ายมาตรฐาน พิกัดที่ตรวจภาคสนาม และรายงาน Comparative Analysis

หากยังไม่มีงานวิชาการยืนยันความสำคัญระดับนานาชาติ ต้องระบุว่า “ยังไม่มีข้อมูลยืนยัน” และจัดทำแผนศึกษาวิจัยเพิ่มเติม ห้ามใช้คำประชาสัมพันธ์แทนข้อพิสูจน์ทางวิทยาศาสตร์ แนวทางประเมินความสำคัญทางธรณีวิทยาระดับนานาชาติ

เกณฑ์ปฏิบัติด้านที่ 2 ขอบเขตและความเป็นพื้นที่เดียวกัน

อุทยานธรณีต้องเป็นพื้นที่ทางภูมิศาสตร์ที่เป็นหนึ่งเดียว ไม่ใช่การนำแหล่งธรณีหลายจุดที่ไม่ต่อเนื่องกันมารวมเป็นโครงการ ขอบเขตต้องมีเหตุผลทางธรณีวิทยา การบริหาร สังคม และการพัฒนาพื้นที่รองรับ

สิ่งที่ต้องตรวจสอบ

• ขอบเขตต่อเนื่องกันหรือไม่

• ครอบคลุมแหล่งที่เป็นหัวใจของ Geological Story หรือไม่

• หน่วยงานบริหารสามารถทำงานได้ตลอดพื้นที่หรือไม่

• ขอบเขตตรงกันในประกาศ แผนที่ และฐานข้อมูล GIS หรือไม่

• มีพื้นที่คุ้มครองหรือพื้นที่ที่มีข้อจำกัดใดซ้อนทับอยู่

• ประชาชนและองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นในขอบเขตรับรู้หรือไม่

หลักฐานควรประกอบด้วยแผนที่ขอบเขต คำอธิบายพิกัด Shapefile รายชื่อหน่วยปกครอง และหนังสือยืนยันจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง การลากขอบเขตให้กว้างเพื่อเพิ่มจำนวนแหล่งอาจทำให้บริหารพื้นที่ไม่ได้จริง จึงต้องเลือกขอบเขตที่มีเหตุผลและสามารถดำเนินงานได้

เกณฑ์ปฏิบัติด้านที่ 3 องค์กรบริหาร แผนงาน และทรัพยากร

UNESCO กำหนดให้มีองค์กรบริหารที่มีสถานะได้รับการยอมรับตามกฎหมายของประเทศ มีศักยภาพดูแลพื้นที่ทั้งหมด และเปิดให้ผู้มีส่วนได้ส่วนเสียเข้าร่วม องค์กรต้องมีแผนบริหารที่ครอบคลุมธรรมาภิบาล การพัฒนา การสื่อสาร การคุ้มครอง โครงสร้างพื้นฐาน การเงิน และความร่วมมือ Operational Guidelines for UNESCO Global Geoparks

สิ่งที่ต้องมี

• เอกสารจัดตั้งองค์กรหรือหน่วยบริหาร

• โครงสร้างและอำนาจหน้าที่ชัดเจน

• ผู้จัดการและบุคลากรประจำ

• คณะทำงานด้านวิชาการ อนุรักษ์ การศึกษา ชุมชน และสื่อสาร

• แผนแม่บทระยะกลาง

• แผนปฏิบัติการและงบประมาณประจำปี

• ตัวชี้วัดและระบบรายงานผล

• แผนสืบทอดงานเมื่อมีการเปลี่ยนผู้บริหาร

คำสั่งแต่งตั้งคณะกรรมการเพียงฉบับเดียวไม่เพียงพอ ต้องมีรายงานประชุม การมอบหมายงาน งบประมาณ ผลงาน และระบบติดตามที่แสดงว่าองค์กรทำงานจริง

เกณฑ์ปฏิบัติด้านที่ 4 การอนุรักษ์และคุ้มครองแหล่ง

แหล่งธรณีสำคัญต้องได้รับการคุ้มครองตามกฎหมายหรือมาตรการที่เหมาะสมกับบริบท มีผู้ดูแล มีการติดตามสภาพ และมีแผนรับมือภัยคุกคาม UNESCO ยังให้ความสำคัญกับการจัดการตัวอย่างหิน แร่ และฟอสซิลอย่างรับผิดชอบ โดยองค์กรบริหารอุทยานธรณีต้องไม่เข้าไปมีส่วนร่วมโดยตรงกับการจำหน่ายวัตถุทางธรณีวิทยาที่ไม่เหมาะสม

ทะเบียนแต่ละแหล่งจึงควรระบุเจ้าของพื้นที่ ผู้รับผิดชอบ กฎหมายที่เกี่ยวข้อง ความเปราะบาง ภัยคุกคาม มาตรการป้องกัน ความถี่ในการติดตาม และแผนฉุกเฉิน หลักฐานต้องแสดงทั้งมาตรการและผลการตรวจสภาพจริง ไม่ใช่มีเพียงข้อความว่า “อนุรักษ์ไว้แล้ว”

เกณฑ์ปฏิบัติด้านที่ 5 ชุมชนและการพัฒนาจากฐานราก

UNESCO Global Geopark ใช้แนวทาง Bottom-up หมายถึงชุมชน ผู้ประกอบการ เจ้าของที่ดิน หน่วยงานท้องถิ่น และผู้เกี่ยวข้องต้องมีโอกาสร่วมคิด ตัดสินใจ ดำเนินงาน และประเมินผล ไม่ใช่ถูกเชิญมารับฟังหลังจากโครงการกำหนดทุกอย่างเสร็จแล้ว

หลักฐานที่ควรมี

• Stakeholder Map

• แผนการมีส่วนร่วม

• รายงานประชุมและข้อเสนอจากชุมชน

• ตัวแทนชุมชนในโครงสร้างบริหาร

• กิจกรรมที่ชุมชนเป็นเจ้าของ

• ข้อมูลประโยชน์หรือรายได้ที่เกิดขึ้น

• ระบบรับข้อร้องเรียนและข้อเสนอแนะ

• การมีส่วนร่วมของผู้หญิง เยาวชน ผู้สูงอายุ และกลุ่มที่อาจเข้าไม่ถึงโอกาส

จำนวนคนที่เข้าร่วมประชุมไม่ใช่หลักฐานเพียงพอของความเป็นเจ้าของ ต้องตรวจว่าความเห็นของชุมชนถูกนำไปใช้ตัดสินใจอย่างไร

เกณฑ์ปฏิบัติด้านที่ 6 การศึกษาและการสื่อความหมาย

อุทยานธรณีต้องทำให้ประชาชนเข้าใจความสำคัญของโลก ธรณีวิทยา ทรัพยากรธรรมชาติ ภัยพิบัติ และความสัมพันธ์ระหว่างธรณีวิทยากับวัฒนธรรม เนื้อหาต้องถูกต้องแต่ไม่ซับซ้อนจนประชาชนทั่วไปอ่านไม่เข้าใจ

สิ่งที่ควรมี ได้แก่ หลักสูตรท้องถิ่น กิจกรรมสำหรับโรงเรียน คู่มือครู นักสื่อความหมายท้องถิ่น ป้าย แผ่นพับ ศูนย์เรียนรู้ นิทรรศการ สื่อดิจิทัล และกิจกรรมสำหรับคนหลายช่วงวัย ควรมีการประเมินว่าผู้เข้าร่วมเกิดความรู้หรือเปลี่ยนแปลงพฤติกรรมอย่างไร ไม่ใช่นับเฉพาะจำนวนครั้งที่จัดกิจกรรม

UNESCO ระบุว่าการจัดกิจกรรมการศึกษาสำหรับคนทุกวัยเป็นงานสำคัญ และควรหลีกเลี่ยงภาษาวิทยาศาสตร์ที่ยากเกินไปในสื่อสำหรับประชาชนทั่วไป UNESCO Global Geoparks – Education and Science

เกณฑ์ปฏิบัติด้านที่ 7 การท่องเที่ยวและการพัฒนาที่ยั่งยืน

อุทยานธรณีต้องแสดงให้เห็นว่าการใช้มรดกทางธรณีวิทยาสร้างประโยชน์แก่ประชาชนโดยไม่ทำลายคุณค่าของพื้นที่ ตัวอย่างงานที่เกี่ยวข้อง ได้แก่ Geo-trail มัคคุเทศก์ท้องถิ่น ที่พัก ร้านอาหาร ผลิตภัณฑ์ชุมชน การตลาดที่รับผิดชอบ และระบบจัดการผู้เยี่ยมชม

ต้องมีข้อมูลความสามารถรองรับ ความปลอดภัย ผลกระทบต่อแหล่ง การกระจายรายได้ และการใช้ทรัพยากรอย่างเหมาะสม ผลิตภัณฑ์ที่ติดคำว่า “Geo” ควรมีเรื่องราวเชื่อมโยงกับพื้นที่อย่างถูกต้อง ไม่ควรนำหินหรือฟอสซิลจากแหล่งมาใช้เป็นสินค้าโดยไม่คำนึงถึงกฎหมายและการอนุรักษ์

เกณฑ์ปฏิบัติด้านที่ 8 การมองเห็น การสื่อสาร และเครือข่าย

ประชาชนในพื้นที่และผู้มาเยือนต้องสามารถรับรู้ว่าอุทยานธรณีอยู่ที่ใด มีขอบเขตอย่างไร มีแหล่งสำคัญอะไร และจะเรียนรู้หรือเข้าถึงบริการได้อย่างไร ช่องทางอาจประกอบด้วยเว็บไซต์ แผนที่ ป้าย ศูนย์บริการ จุดข้อมูล สิ่งพิมพ์ และสื่อดิจิทัล

อุทยานธรณีต้องมีอัตลักษณ์ของตนเอง แต่ห้ามใช้ชื่อหรือตรา UNESCO ในลักษณะที่ทำให้เข้าใจว่าได้รับการรับรองแล้ว หากยังเป็นเพียงพื้นที่สมัคร นอกจากนี้ต้องแสดงกิจกรรมความร่วมมือและการแลกเปลี่ยนกับอุทยานธรณีอื่นและเครือข่าย ไม่ใช่เพียงมีหนังสือติดต่อโดยไม่มีกิจกรรมร่วม

แนวปฏิบัติด้านจรรยาบรรณและความรับผิดชอบของสมาชิกสามารถศึกษาเพิ่มเติมจาก GGN Code of Ethics

ตารางตรวจความพร้อมฉบับย่อ

วิธีให้สถานะอย่างตรงไปตรงมา

ให้ประเมินแต่ละด้านเป็นเขียว เหลือง ส้ม แดง หรือเทา โดยเขียวหมายถึงดำเนินงานจริงและมีหลักฐานครบ ส่วนเทาหมายถึงข้อมูลไม่เพียงพอสำหรับประเมิน

ข้อสำคัญคือ “มีแผนจะทำ” ไม่เท่ากับ “ทำแล้ว” และ “ทำกิจกรรมแล้ว” ไม่เท่ากับ “เกิดผลลัพธ์แล้ว” หากหลักฐานยังไม่ครบต้องคงสถานะเหลืองหรือส้มไว้ ไม่ควรปรับเป็นเขียวเพื่อให้รายงานดูดี

ก่อนกำหนดปีสมัครต้องตอบคำถามใดให้ได้

ก่อนกำหนดปีสมัคร ผู้บริหารควรได้รับคำตอบอย่างน้อยว่า พื้นที่มีคุณค่าระดับนานาชาติที่พิสูจน์ได้หรือไม่ ขอบเขตนิ่งแล้วหรือยัง องค์กรสามารถบริหารตลอดพื้นที่ได้หรือไม่ มีงบประมาณและบุคลากรต่อเนื่องหรือไม่ ชุมชนมีบทบาทจริงหรือไม่ และมีหลักฐานการดำเนินงานย้อนหลังเพียงพอหรือไม่

UNESCO กำหนดว่าพื้นที่ต้องดำเนินงานเป็นอุทยานธรณีโดยพฤตินัยมาแล้วอย่างน้อยหนึ่งปีก่อนสมัคร เอกสารสมัครต้องจัดทำเป็นภาษาอังกฤษ และส่งผ่านช่องทางทางการของประเทศ กระบวนการยื่นข้อเสนอ UNESCO Global Geopark

Checklist 101 ข้อช่วยประเมินความพร้อมได้ แต่ไม่ใช้แทน Application Dossier และ Self-Evaluation Form ดังนั้นต้องศึกษาควบคู่กับ Application Dossier และ คำอธิบายประกอบ Checklist

ข้อเสนอสำหรับอุทยานธรณีอุบลราชธานี

สำหรับอุทยานธรณีอุบลราชธานี ยังไม่ควรสรุปสถานะทั้ง 8 ด้านจนกว่าจะได้รับเอกสารปัจจุบันอย่างน้อย ได้แก่ ขอบเขตและ Shapefile ล่าสุด ทะเบียนแหล่งฉบับควบคุม งานวิชาการของแหล่งหลัก โครงสร้างองค์กร แผนแม่บท แผนงบประมาณ หลักฐานกิจกรรมย้อนหลัง และตัวชี้วัดประโยชน์ของชุมชน

เมื่อได้รับข้อมูลแล้วควรจัดประชุมประเมินร่วมกัน โดยให้เจ้าของงานนำเสนอหลักฐานทีละด้าน และบันทึกช่องว่าง ผู้รับผิดชอบ กำหนดเวลา และผลงานส่งมอบ ห้ามประเมินจากคำบอกเล่าหรือความเข้าใจส่วนบุคคล

สรุป

พื้นที่ที่พร้อมสมัคร UNESCO Global Geopark ต้องมีมากกว่าแหล่งธรณีวิทยาที่โดดเด่น ต้องมีขอบเขตชัดเจน องค์กรที่ทำงานจริง มาตรการอนุรักษ์ ชุมชนที่มีส่วนร่วม การศึกษาที่ต่อเนื่อง การท่องเที่ยวที่รับผิดชอบ การสื่อสารที่เข้าถึงประชาชน และการทำงานร่วมกับเครือข่าย หากด้านใดยังไม่มีข้อมูล ให้ระบุว่าไม่มีข้อมูล หากมีแผนแต่ยังไม่ดำเนินการ ให้ระบุว่ายังไม่พร้อม และหากความสำคัญระดับนานาชาติยังไม่มีงานวิชาการรองรับ ต้องศึกษาวิจัยเพิ่มเติมก่อนกำหนดปีสมัคร ความตรงไปตรงมาในวันนี้จะช่วยลดความเสี่ยงเมื่อผู้ประเมินลงพื้นที่ในอนาคต

แหล่งอ้างอิงหลัก

• UNESCO Global Geoparks: About and Fundamental Features

• Operational Guidelines for UNESCO Global Geoparks

• Application Dossier for UNESCO Global Geoparks

• Checklist to Define an Aspiring UNESCO Global Geopark

• Explanatory Notes of the Checklist

• Guidelines for International Geological Significance

• Submit a UNESCO Global Geopark Proposal

• Guidelines for UNESCO Global Geopark Field Inspection

• GGN Code of Ethics

#HowToUGGp #UNESCOGlobalGeopark #อุทยานธรณีโลก #อุทยานธรณี #เกณฑ์UNESCO #Geoheritage #Geoconservation #ธรณีวิทยา #มรดกทางธรณีวิทยา #การบริหารอุทยานธรณี #การอนุรักษ์ #การมีส่วนร่วมของชุมชน #การท่องเที่ยวยั่งยืน #UbonGeopark #iok2u

.

------------------------

HowTo UGGp-00 ชุดคู่มือปฏิบัติสู่ UNESCO Global Geopark

.