HowTo UGGp-17 การพัฒนาการท่องเที่ยวอย่างยั่งยืนในอุทยานธรณี

การพัฒนาการท่องเที่ยวอย่างยั่งยืนในอุทยานธรณี

อุทยานธรณีโลก ยูเนสโก (UNESCO Global Geoparks: UGGp) 

HowTo UGGp คู่มือปฏิบัติสู่ UNESCO Global Geopark

การพัฒนาการท่องเที่ยวอย่างยั่งยืนในอุทยานธรณี

การท่องเที่ยวเป็นเครื่องมือสำคัญที่ช่วยให้อุทยานธรณีถ่ายทอดคุณค่าของพื้นที่ สร้างงาน และสร้างรายได้ให้ชุมชน แต่หากขยายตัวโดยไม่มีข้อมูลและระบบจัดการ การท่องเที่ยวอาจกลายเป็นแรงกดดันต่อแหล่งธรณีวิทยา ระบบนิเวศ วัฒนธรรม และชีวิตประจำวันของประชาชน

UNESCO อธิบายว่า UNESCO Global Geopark ส่งเสริมการพัฒนาเศรษฐกิจท้องถิ่นอย่างยั่งยืนผ่านการท่องเที่ยวเชิงธรณีหรือ Geotourism ควบคู่กับการคุ้มครองทรัพยากรทางธรณี การพัฒนาคนท้องถิ่นให้เป็นผู้นำเที่ยว และการสนับสนุนผู้ประกอบการให้ปฏิบัติตามแนวทางด้านสิ่งแวดล้อมที่เหมาะสม UNESCO Global Geoparks

การท่องเที่ยวอย่างยั่งยืนจึงไม่ใช่การเพิ่มจำนวนนักท่องเที่ยวให้มากที่สุด แต่คือการสร้างคุณค่าที่เหมาะสม กระจายประโยชน์อย่างเป็นธรรม ลดผลกระทบ และรักษาความสามารถของพื้นที่ในการรองรับคนรุ่นต่อไป

1. ทำความเข้าใจความยั่งยืนสามด้าน

UN Tourism อธิบายว่าหลักความยั่งยืนในการท่องเที่ยวครอบคลุมผลกระทบด้านสิ่งแวดล้อม เศรษฐกิจ และสังคมวัฒนธรรม ซึ่งต้องรักษาสมดุลระหว่างกัน UN Tourism — Sustainable Development

ด้านสิ่งแวดล้อม การท่องเที่ยวต้องไม่ทำลายชั้นหิน ซากดึกดำบรรพ์ ภูมิประเทศ แหล่งน้ำ ระบบนิเวศ หรือสร้างขยะและมลพิษเกินกว่าที่พื้นที่จัดการได้

ด้านเศรษฐกิจ รายได้ควรหมุนเวียนในพื้นที่ เกิดการจ้างงานที่เหมาะสม และช่วยให้ธุรกิจท้องถิ่นมีความมั่นคง ไม่พึ่งนักท่องเที่ยวกลุ่มเดียวหรือฤดูกาลเดียวมากเกินไป

ด้านสังคมและวัฒนธรรม การท่องเที่ยวต้องเคารพสิทธิ ความเป็นส่วนตัว วิถีชีวิต ประเพณี และพื้นที่สำคัญของชุมชน พร้อมเปิดโอกาสให้คนในพื้นที่ร่วมกำหนดทิศทางและได้รับประโยชน์

กิจกรรมที่สร้างรายได้แต่ทำลายแหล่ง หรือกิจกรรมที่อนุรักษ์แหล่งแต่กีดกันชุมชนออกจากการตัดสินใจ ยังไม่ถือว่าเป็นการท่องเที่ยวอย่างยั่งยืนอย่างครบถ้วน

2. จัดทำข้อมูลฐานก่อนวางกลยุทธ์

พื้นที่ควรทราบสถานการณ์ปัจจุบันก่อนกำหนดเป้าหมาย โดยจัดเก็บข้อมูลอย่างน้อย ได้แก่

• จำนวนผู้เยี่ยมชมแยกตามสถานที่และช่วงเวลา

• ลักษณะกลุ่มผู้เยี่ยมชมและวัตถุประสงค์การเดินทาง

• ระยะเวลาพำนักและรูปแบบการเดินทาง

• แหล่งท่องเที่ยว เส้นทาง และกิจกรรมที่เปิดให้บริการ

• ที่พัก อาหาร การเดินทาง ผู้นำเที่ยว และผลิตภัณฑ์ในพื้นที่

• จำนวนแรงงานและผู้ประกอบการท้องถิ่น

• รายได้หรือการใช้จ่ายเท่าที่สามารถเก็บข้อมูลได้

• ปริมาณขยะ น้ำเสีย การใช้น้ำและพลังงาน

• จุดแออัด อุบัติเหตุ และข้อร้องเรียน

• ความคิดเห็นของชุมชนและผู้เยี่ยมชม

• การเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาล

หากยังไม่มีระบบเก็บข้อมูล ต้องระบุว่า “ยังไม่มีข้อมูลฐานเพียงพอ” และเริ่มเก็บอย่างเป็นระบบ ไม่ควรใช้ตัวเลขจากการประมาณโดยไม่มีวิธีการหรือแหล่งที่มาที่ตรวจสอบได้

รายงานของ UNESCO Global Geoparks Council มีข้อเสนอให้พื้นที่เก็บข้อมูลการท่องเที่ยวอย่างเป็นระบบ แล้วนำข้อมูลไปใช้กำหนดกลยุทธ์และการดำเนินงาน UNESCO Global Geoparks Council — Tenth Session

3. จัดทำกลยุทธ์การท่องเที่ยวของทั้งพื้นที่

แผนการท่องเที่ยวต้องครอบคลุมขอบเขตอุทยานธรณีทั้งหมด ไม่กระจุกเฉพาะจุดที่มีชื่อเสียง โดยควรกำหนด

• วิสัยทัศน์และเป้าหมาย

• กลุ่มผู้เยี่ยมชมเป้าหมาย

• Theme และอัตลักษณ์ของพื้นที่

• โซนการใช้ประโยชน์

• เส้นทางและประสบการณ์หลัก

• บทบาทของชุมชนและผู้ประกอบการ

• ระบบเดินทางและบริการ

• มาตรการความปลอดภัยและอนุรักษ์

• แผนการตลาดที่รับผิดชอบ

• ตัวชี้วัดและวิธีติดตามผล

• งบประมาณ ผู้รับผิดชอบ และกรอบเวลา

แผนนี้ต้องเชื่อมกับแผนบริหารจัดการใน HowToUGGp-10 แผนอนุรักษ์รายแหล่ง ขีดความสามารถในการรองรับ และข้อเสนอของชุมชน ไม่ควรเป็นแผนประชาสัมพันธ์แยกต่างหาก

4. พัฒนา Geotourism ที่มีสาระ

Geotourism ในบริบทอุทยานธรณีควรช่วยให้ผู้เยี่ยมชมเข้าใจคุณค่าทางธรณีวิทยาและความสัมพันธ์กับธรรมชาติ วัฒนธรรม และวิถีชีวิต ไม่ใช่เพียงพาไปถ่ายภาพในภูมิประเทศสวยงาม ประสบการณ์อาจประกอบด้วย

• เส้นทาง Geo-trail

• การนำชมโดยนักสื่อความหมายท้องถิ่น

• กิจกรรมภาคสนามสำหรับครอบครัวและโรงเรียน

• การเยี่ยมชมศูนย์เรียนรู้หรือ Geopark Corner

• การเชื่อมธรณีวิทยากับอาหาร งานฝีมือ และการตั้งถิ่นฐาน

• การเรียนรู้เรื่องน้ำ ทรัพยากร ภัยธรรมชาติ และภูมิอากาศ

• เส้นทางเดินหรือจักรยานที่มีระบบจัดการ

• กิจกรรมเรียนรู้ร่วมกับชุมชน

ทุกกิจกรรมควรมีวัตถุประสงค์การเรียนรู้ เนื้อหาที่ตรวจสอบแล้ว มาตรการความปลอดภัย และวิธีประเมินผล ไม่ควรเรียกกิจกรรมทั่วไปว่า Geotourism เพียงเพราะจัดอยู่ภายในขอบเขตอุทยานธรณี

5. ใช้ขีดความสามารถในการรองรับบริหารผู้เยี่ยมชม

ข้อมูลจาก HowToUGGp-13 ต้องนำมาใช้จริงในการกำหนดจำนวน รอบเวลา และเงื่อนไขการเข้าชม โดยพิจารณาทั้งด้านกายภาพ สิ่งแวดล้อม มรดกธรณี สังคม และความสามารถในการบริหาร เครื่องมือจัดการอาจประกอบด้วย

• ระบบจองหรือแบ่งรอบเข้าชม

• จำกัดขนาดกลุ่ม

• กำหนดเส้นทางเข้าและออก

• กระจายผู้เยี่ยมชมไปยังจุดทางเลือก

• ปิดบางพื้นที่ตามฤดูกาล

• ใช้รถรับส่งเพื่อลดการจราจร

• เพิ่มเจ้าหน้าที่ในช่วงที่มีผู้ใช้หนาแน่น

• ปิดพักฟื้นเมื่อผลกระทบถึงระดับเตือน

ตัวเลขจำกัดผู้เยี่ยมชมต้องมาจากข้อมูลและการทดลอง ไม่ควรกำหนดตามความต้องการทางการตลาดหรือความจุของที่จอดรถเพียงด้านเดียว

6. พัฒนาเครือข่ายผู้ประกอบการ

องค์กรบริหารอุทยานธรณีไม่จำเป็นต้องดำเนินธุรกิจทุกอย่างเอง แต่ควรสร้างเครือข่ายผู้ประกอบการที่เข้าใจคุณค่าของพื้นที่และปฏิบัติตามมาตรฐานร่วมกัน เช่น

• ที่พักและโฮมสเตย์

• ร้านอาหารและผู้ผลิตวัตถุดิบ

• ผู้นำเที่ยวและผู้ให้บริการเดินทาง

• กลุ่มงานฝีมือและผลิตภัณฑ์ชุมชน

• ศูนย์เรียนรู้และแหล่งวัฒนธรรม

• ผู้จัดกิจกรรมกลางแจ้ง

• ธุรกิจเพื่อสังคมและวิสาหกิจชุมชน

ควรมีเกณฑ์คัดเลือกหรือข้อตกลงคู่ค้า เช่น ความถูกต้องของข้อมูล การไม่ทำลายแหล่ง การลดขยะ ความปลอดภัย การใช้แรงงานอย่างเหมาะสม การสนับสนุนสินค้าท้องถิ่น และการรับข้อร้องเรียน

การเป็น “พันธมิตรอุทยานธรณี” ต้องมีหน้าที่และการติดตาม ไม่ควรมอบป้ายหรือประกาศนียบัตรโดยไม่มีเกณฑ์ตรวจสอบ

7. กระจายประโยชน์สู่ชุมชน

การวัดประโยชน์ไม่ควรดูเพียงรายได้รวมของการท่องเที่ยว แต่ควรตรวจว่ารายได้ตกถึงคนในพื้นที่มากเพียงใด แนวทางที่สามารถใช้ได้ เช่น

• จ้างคนท้องถิ่นเป็นผู้นำเที่ยวและผู้ดูแลแหล่ง

• ใช้วัตถุดิบ อาหาร และบริการในพื้นที่

• สนับสนุนวิสาหกิจชุมชนและผู้ประกอบการรายย่อย

• เชื่อมเส้นทางกับชุมชนที่ยังได้รับประโยชน์น้อย

• พัฒนาทักษะภาษา ดิจิทัล ธุรกิจ และความปลอดภัย

• เปิดเผยหลักเกณฑ์การเข้าร่วมเครือข่าย

• มีกลไกนำรายได้บางส่วนกลับไปดูแลแหล่งตามข้อตกลง

• ติดตามผลประโยชน์แยกตามกลุ่มอย่างเหมาะสม

ไม่ควรกล่าวอ้างว่าโครงการสร้างรายได้หรือยกระดับคุณภาพชีวิต หากมีเพียงจำนวนผู้เข้าร่วมอบรม แต่ยังไม่มีข้อมูลการจ้างงาน ยอดขาย รายได้ หรือผลลัพธ์อื่นที่ยืนยันได้

8. ลดผลกระทบจากบริการท่องเที่ยว

ผู้ประกอบการและหน่วยงานควรร่วมกันจัดการผลกระทบ เช่น

• ลดผลิตภัณฑ์ใช้ครั้งเดียว

• แยกและเก็บขยะกลับจากแหล่ง

• จัดการน้ำเสียอย่างเหมาะสม

• ใช้น้ำและพลังงานอย่างมีประสิทธิภาพ

• ลดเสียงและแสงรบกวน

• ส่งเสริมการเดิน จักรยาน และขนส่งร่วม

• ไม่ก่อสร้างบดบังหรือทำลายภูมิทัศน์สำคัญ

• เลือกวัสดุและขนาดสิ่งอำนวยความสะดวกให้เหมาะกับพื้นที่

• เตรียมรับมืออากาศร้อน ฝนหนัก น้ำหลาก หรือไฟป่า

UNESCO กล่าวถึงการส่งเสริม Green Tourism การใช้พลังงานหมุนเวียน และการให้ความรู้เรื่องการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศภายในอุทยานธรณี แต่การนำไปใช้ต้องพิจารณาความเป็นไปได้และข้อมูลของพื้นที่จริง UNESCO Global Geoparks

9. ทำการตลาดอย่างรับผิดชอบ

เนื้อหาประชาสัมพันธ์ต้องตรงกับสภาพจริง โดยแจ้งเรื่องต่อไปนี้อย่างชัดเจน

• ช่วงเวลาที่เหมาะสมหรือช่วงปิดพื้นที่

• ระดับความยากและข้อจำกัดของเส้นทาง

• วิธีเดินทางและบริการที่มีจริง

• กฎการเยี่ยมชมและพฤติกรรมที่เหมาะสม

• ข้อมูลด้านความปลอดภัย

• วิธีจองและข้อจำกัดจำนวนผู้เข้า

• ค่าใช้จ่ายและเงื่อนไขบริการ

• อัตลักษณ์และข้อควรเคารพของชุมชน

ไม่ควรประชาสัมพันธ์จุดที่ยังไม่พร้อมหรือแหล่งเปราะบางเพื่อสร้างกระแสออนไลน์ เพราะอาจทำให้มีผู้เข้าใช้เกินกว่าระบบจัดการจะรองรับได้

ห้ามใช้ตราสัญลักษณ์ UNESCO หรือสื่อให้เข้าใจว่าได้รับสถานะ UNESCO Global Geopark แล้ว ก่อนการรับรองและอนุญาตให้ใช้ตราตามหลักเกณฑ์

10. พัฒนาคุณภาพและความปลอดภัยของบริการ

ควรกำหนดมาตรฐานขั้นต่ำร่วมกับผู้ประกอบการ เช่น

• ข้อมูลที่ให้แก่นักท่องเที่ยวต้องถูกต้อง

• ผู้นำเที่ยวผ่านการอบรมเนื้อหาและความปลอดภัย

• แจ้งราคาและเงื่อนไขอย่างโปร่งใส

• มีอุปกรณ์และแผนฉุกเฉินที่เหมาะสม

• ไม่พานักท่องเที่ยวเข้าเขตห้ามหรือเก็บตัวอย่าง

• เคารพชุมชนและไม่ใช้วัฒนธรรมอย่างบิดเบือน

• รับและแก้ไขข้อร้องเรียน

• ตรวจสอบคุณภาพเป็นระยะ

มาตรฐานควรเหมาะกับขนาดธุรกิจ ไม่สร้างภาระเกินจำเป็นแก่ผู้ประกอบการรายย่อย และควรมีการให้คำแนะนำก่อนการประเมิน

11. วัดผลมากกว่าจำนวนนักท่องเที่ยว

กรอบ Measuring the Sustainability of Tourism ของ UN Tourism สนับสนุนการพิจารณาผลกระทบทางเศรษฐกิจ สังคม และสิ่งแวดล้อมร่วมกัน ไม่จำกัดเพียงมูลค่าทางเศรษฐกิจ UN Tourism — Measuring the Sustainability of Tourism

ตัวชี้วัดสำหรับอุทยานธรณีอาจประกอบด้วย 

เศรษฐกิจ

• จำนวนงานและธุรกิจท้องถิ่นที่เกิดขึ้นหรือคงอยู่

• สัดส่วนการจัดซื้อสินค้าและบริการในพื้นที่

• ระยะเวลาพำนักและการใช้จ่ายเท่าที่เก็บข้อมูลได้

• การกระจายรายได้ระหว่างชุมชนและฤดูกาล

สังคมและวัฒนธรรม

• ความพึงพอใจและการยอมรับของชุมชน

• จำนวนคนท้องถิ่นที่มีบทบาทในการบริการและตัดสินใจ

• ข้อร้องเรียนและผลการแก้ไข

• ผลกระทบต่อประเพณี พื้นที่สำคัญ และชีวิตประจำวัน

สิ่งแวดล้อมและมรดก

• ขยะ น้ำเสีย การใช้น้ำและพลังงาน

• ความเสียหายต่อแหล่งและทางเดิน

• จำนวนผู้เยี่ยมชมที่ออกนอกเส้นทาง

• การปล่อยหรือผลกระทบจากการเดินทางเท่าที่ประเมินได้

• จำนวนวันที่ต้องปิดหรือฟื้นฟูพื้นที่

ค่าเป้าหมายต้องกำหนดจากข้อมูลฐานของพื้นที่ ไม่ควรคัดลอกตัวเลขของอุทยานธรณีอื่นมาใช้โดยตรง

12. จัดทำวงจรบริหารการท่องเที่ยว

แนะนำให้ใช้วงจรต่อเนื่องดังนี้

เก็บข้อมูล → วิเคราะห์ผลกระทบ → วางแผนร่วมกัน → พัฒนาบริการ → ทดลองใช้ → เปิดดำเนินงาน → ติดตาม → ปรับปรุง

เมื่อพบว่ากิจกรรมสร้างผลกระทบมากกว่าประโยชน์ ต้องพร้อมเปลี่ยนรูปแบบ จำกัดจำนวน ย้ายกิจกรรม หรือหยุดดำเนินการ ไม่ควรรักษากิจกรรมไว้เพียงเพราะได้รับความนิยม

13. หลักฐานที่ควรเตรียม

• ข้อมูลฐานด้านผู้เยี่ยมชมและผู้ประกอบการ

• กลยุทธ์การท่องเที่ยวอย่างยั่งยืน

• แผนที่โซนและเส้นทางที่ผ่านการตรวจสอบ

• ผลประเมินขีดความสามารถในการรองรับ

• ทะเบียนเครือข่ายและข้อตกลงกับผู้ประกอบการ

• หลักเกณฑ์คุณภาพ ความปลอดภัย และสิ่งแวดล้อม

• หลักฐานการอบรมและติดตามผู้ให้บริการ

• ข้อมูลการจ้างงาน การจัดซื้อ และประโยชน์แก่ชุมชน

• ข้อมูลขยะ น้ำเสีย น้ำ พลังงาน และผลกระทบต่อแหล่ง

• รายงานความคิดเห็นและข้อร้องเรียน

• ตัวอย่างสื่อประชาสัมพันธ์ที่ตรวจสอบแล้ว

• รายงานผล ตัวชี้วัด และการปรับปรุง

Application Dossier และ Progress Report ของ UNESCO ให้พื้นที่อธิบายการพัฒนาการท่องเที่ยวอย่างยั่งยืน รวมถึงสถานที่ โครงสร้างพื้นฐาน เครื่องมือ และผลสำเร็จของกิจกรรม จึงต้องมีทั้งแผน การดำเนินงาน และหลักฐานผลลัพธ์ UNESCO — Application Dossier, UNESCO — Progress Report Template

แนวทางเริ่มต้นคือจัดทำบัญชีแหล่งและผู้ประกอบการ เลือกพื้นที่นำร่อง เก็บข้อมูลฐานตลอดช่วงเวลาที่สะท้อนความแตกต่างตามฤดูกาล แล้วร่วมกับชุมชนกำหนดประสบการณ์ มาตรฐาน และตัวชี้วัด ก่อนขยายกิจกรรมไปทั่วทั้งพื้นที่

Checklist ความพร้อม

• มีข้อมูลฐานที่ตรวจสอบย้อนกลับได้

• มีกลยุทธ์ครอบคลุมทั้งพื้นที่อุทยานธรณี

• กิจกรรมเชื่อมโยงกับมรดกธรณีอย่างแท้จริง

• ใช้ขีดความสามารถในการรองรับบริหารผู้เยี่ยมชม

• ชุมชนมีส่วนร่วมและได้รับประโยชน์ที่วัดได้

• ผู้ประกอบการมีเกณฑ์และหน้าที่ชัดเจน

• มีมาตรการลดขยะ น้ำเสีย และผลกระทบต่อแหล่ง

• สื่อประชาสัมพันธ์ตรงกับสภาพจริง

• บริการมีมาตรฐานและแผนความปลอดภัย

• ติดตามผลทั้งเศรษฐกิจ สังคม และสิ่งแวดล้อม

• มีกลไกรับข้อร้องเรียน

• นำข้อมูลไปปรับกิจกรรมและแผนงานจริง

ความสำเร็จของการท่องเที่ยวในอุทยานธรณีไม่ได้วัดจากจำนวนนักท่องเที่ยวสูงสุด แต่วัดจากการที่มรดกได้รับการคุ้มครอง ผู้เยี่ยมชมได้รับความรู้ ชุมชนได้รับประโยชน์ และพื้นที่ยังคงคุณค่าไว้ได้ในระยะยาว

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

1. UNESCO — UNESCO Global Geoparks

2. UNESCO — Geotourism for UNESCO Global Geoparks: A Toolkit

3. UNESCO — Operational Guidelines for UNESCO Global Geoparks

4. UNESCO — Application Dossier for UNESCO Global Geoparks

5. UNESCO — UNESCO Global Geoparks Progress Report Template

6. UNESCO — Global Geoparks Council, Seventh Session Report

7. UNESCO — Global Geoparks Council, Eighth Session Report

8. UNESCO — Global Geoparks Council, Tenth Session Report

9. UN Tourism — Sustainable Development

10. UN Tourism — Measuring the Sustainability of Tourism

#HowToUGGp #UNESCOGlobalGeopark #อุทยานธรณีโลก #อุทยานธรณี #Geotourism #SustainableTourism #การท่องเที่ยวยั่งยืน #CommunityBasedTourism #VisitorManagement #LocalEconomy #GreenTourism #TourismMonitoring #Geoheritage #UbonGeopark #iok2u

------------------------

HowTo UGGp-00 ชุดคู่มือปฏิบัติสู่ UNESCO Global Geopark

.