HowTo UGGp-11 ตรวจสอบกฎหมาย เจ้าของพื้นที่ และสถานภาพการคุ้มครอง Geosite

ตรวจสอบกฎหมาย เจ้าของพื้นที่ และสถานภาพการคุ้มครอง Geosite

อุทยานธรณีโลก ยูเนสโก (UNESCO Global Geoparks: UGGp) 

HowTo UGGp คู่มือปฏิบัติสู่ UNESCO Global Geopark

ตรวจสอบกฎหมาย เจ้าของพื้นที่ และสถานภาพการคุ้มครอง Geosite

การจัดทำบัญชี Geosite และแผนอนุรักษ์จะนำไปใช้ไม่ได้จริง หากคณะทำงานยังตอบไม่ได้ว่าแหล่งนั้นตั้งอยู่บนที่ดินของใคร หน่วยงานใดมีอำนาจตามกฎหมาย กิจกรรมใดต้องได้รับอนุญาต และคุณค่าทางธรณีวิทยาได้รับการคุ้มครองด้วยกลไกใด

UNESCO ระบุว่า แหล่งธรณีวิทยาหลักที่กำหนดคุณค่าของ UNESCO Global Geopark ต้องได้รับการคุ้มครองตามกฎหมายหรือระบบจัดการที่เกี่ยวข้องในระดับท้องถิ่น ภูมิภาค หรือประเทศ โดยหน่วยบริหารอุทยานธรณีต้องร่วมมือกับหน่วยงานผู้มีอำนาจ เพื่อให้สามารถติดตามและดูแลรักษาแหล่งได้ พร้อมกำหนดมาตรการที่เหมาะสมไว้ในแผนบริหารรายแหล่ง UNESCO Global Geoparks

HowTo UGGp จึงเน้นการสร้าง Legal and Ownership Register หรือทะเบียนกฎหมายและผู้เกี่ยวข้องราย Geosite เพื่อปิดช่องว่างระหว่างแผนอนุรักษ์กับอำนาจดำเนินการจริง

1. แยกสถานะ 4 เรื่องออกจากกัน

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อยคือใช้คำว่า “เจ้าของพื้นที่” “ผู้ดูแล” และ “ผู้มีอำนาจ” แทนกัน ทั้งที่อาจเป็นคนละหน่วยงาน คณะทำงานควรแยกข้อมูลอย่างน้อย 4 สถานะ

1. ผู้ถือกรรมสิทธิ์หรือผู้มีสิทธิในที่ดิน หมายถึงบุคคล หน่วยงาน หรือองค์กรที่มีสิทธิตามเอกสารและกฎหมายที่เกี่ยวข้อง เช่น ที่ดินเอกชน ที่ราชพัสดุ ที่สาธารณประโยชน์ พื้นที่ของรัฐ หรือพื้นที่ภายใต้กฎหมายเฉพาะ

2. ผู้ครอบครองหรือผู้ใช้ประโยชน์ ผู้ใช้พื้นที่จริงอาจไม่ใช่เจ้าของกรรมสิทธิ์ เช่น ชุมชน ผู้เช่า วัด ผู้ประกอบการ หรือหน่วยงานที่ได้รับอนุญาตให้ใช้พื้นที่

3. หน่วยงานผู้มีอำนาจตามกฎหมาย เป็นหน่วยงานที่อนุญาต ควบคุม หรือบังคับใช้กฎหมายในเรื่องนั้น เช่น ที่ดิน ป่าไม้ อุทยานแห่งชาติ ซากดึกดำบรรพ์ โบราณสถาน ผังเมือง หรือการก่อสร้าง

4. ผู้ดูแลแหล่งในทางปฏิบัติ อาจเป็นองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น ชุมชน โรงเรียน วัด เจ้าของที่ดิน หรือคณะทำงานอุทยานธรณี ซึ่งดูแลความสะอาด เส้นทาง ป้าย และรายงานความเสียหาย

การเป็นผู้ดูแลในทางปฏิบัติไม่ได้ทำให้มีอำนาจอนุญาตตามกฎหมายโดยอัตโนมัติ และการเป็นเจ้าของที่ดินก็ไม่ได้หมายความว่าจะดำเนินกิจกรรมทุกประเภทได้โดยไม่ตรวจสอบกฎหมายอื่น

2. UNESCO Global Geopark ไม่ใช่กฎหมายคุ้มครองที่ดินฉบับใหม่

สถานะ UNESCO Global Geopark ไม่ได้เปลี่ยนกรรมสิทธิ์ในที่ดิน และไม่ได้ทำให้อำนาจของหน่วยงานรัฐหรือเจ้าของพื้นที่ถูกโอนไปยังหน่วยบริหารอุทยานธรณีโดยอัตโนมัติ UNESCO ระบุว่าสถานะดังกล่าวไม่ได้หมายถึงการจำกัดกิจกรรมทางเศรษฐกิจทุกประเภทภายในพื้นที่ หากกิจกรรมนั้นสอดคล้องกับกฎหมายท้องถิ่น ภูมิภาค ประเทศ และกฎหมายที่เกี่ยวข้อง UNESCO: Sustainable Development

ดังนั้น หน่วยบริหารอุทยานธรณีต้องทำหน้าที่ประสานงานและสร้างระบบบริหารร่วมกัน โดยเคารพอำนาจตามกฎหมายของแต่ละหน่วยงาน ไม่ควรเขียนในใบสมัครว่าหน่วยบริหารสามารถสั่งห้าม อนุญาต หรือดำเนินการในพื้นที่ได้ หากไม่มีฐานอำนาจหรือหนังสือมอบหมายที่ชัดเจน

3. จัดทำ Legal Screening ราย Geosite

Geosite ทุกแห่งควรผ่านการตรวจสอบทางกฎหมายอย่างเป็นระบบ โดยเริ่มจากคำถามต่อไปนี้

• แหล่งอยู่ภายในขอบเขตที่ดินประเภทใด

• มีเอกสารสิทธิหรือเอกสารกำหนดเขตฉบับใด

• ใครเป็นผู้ถือสิทธิ ผู้ครอบครอง และผู้ใช้พื้นที่

• ซ้อนทับกับพื้นที่คุ้มครองหรือเขตตามกฎหมายใดหรือไม่

• ลักษณะทางธรณีวิทยาที่สำคัญได้รับการคุ้มครองโดยตรงหรือโดยอ้อม

• การสำรวจ เก็บตัวอย่าง ติดตั้งป้าย หรือสร้างทางเดินต้องขออนุญาตใคร

• มีเงื่อนไขหรือข้อห้ามอะไร

• มีข้อพิพาท แนวเขตไม่ชัด หรือคำขอใช้พื้นที่ที่ยังไม่สิ้นสุดหรือไม่

• หากแหล่งเสียหาย ใครมีอำนาจสั่งการและใครต้องรับแจ้ง

• เอกสารหรือสถานะใดต้องต่ออายุ

หากยังตรวจสอบไม่ได้ ต้องระบุว่า “สถานะอยู่ระหว่างการตรวจสอบ” ห้ามสรุปว่าเป็นที่สาธารณะ ที่ของรัฐ หรือไม่มีเจ้าของจากการสังเกตในพื้นที่เพียงอย่างเดียว

4. กฎหมายไทยที่อาจเกี่ยวข้อง

กฎหมายที่ใช้กับแต่ละ Geosite แตกต่างกันตามตำแหน่ง คุณค่าของแหล่ง และกิจกรรมที่จะดำเนินการ ตัวอย่างกฎหมายที่ควรตรวจสอบ ได้แก่

พระราชบัญญัติคุ้มครองซากดึกดำบรรพ์ พ.ศ. 2551 

เกี่ยวข้องกับแหล่งซากดึกดำบรรพ์และซากดึกดำบรรพ์ รวมถึงการสำรวจ การขึ้นทะเบียน การคุ้มครอง การซ่อมแซม การเก็บรักษา และหน้าที่ของเจ้าของ ผู้ครอบครอง หรือผู้มีสิทธิในที่ดินในบางกรณี ต้องตรวจทั้งพระราชบัญญัติ กฎกระทรวง ประกาศ และสถานะการขึ้นทะเบียนของแหล่งจากกรมทรัพยากรธรณี กรมทรัพยากรธรณี: ชุดกฎหมายคุ้มครองซากดึกดำบรรพ์

การพบฟอสซิลในพื้นที่ไม่ได้หมายความว่าแหล่งนั้นขึ้นทะเบียนแล้ว ต้องตรวจประกาศและฐานข้อมูลทางการเป็นรายแหล่ง

พระราชบัญญัติอุทยานแห่งชาติ พ.ศ. 2562

ใช้กับพื้นที่อุทยานแห่งชาติ วนอุทยาน สวนพฤกษศาสตร์ และสวนรุกขชาติตามขอบเขตของกฎหมาย การเข้าไปดำเนินงาน สำรวจ ติดตั้งสิ่งก่อสร้าง หรือจัดกิจกรรมต้องตรวจอำนาจและเงื่อนไขจากกรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช DNP Data Catalog

พระราชบัญญัติป่าสงวนแห่งชาติ พ.ศ. 2507 และที่แก้ไขเพิ่มเติม

หาก Geosite อยู่ในเขตป่าสงวนแห่งชาติ ต้องตรวจประกาศกำหนดเขต การอนุญาตใช้ประโยชน์ และหน่วยงานเจ้าของเรื่อง ไม่ควรพิจารณาจากชั้นข้อมูล GIS เพียงอย่างเดียว ราชกิจจานุเบกษา: พระราชบัญญัติป่าสงวนแห่งชาติ

กฎหมายโบราณสถานและโบราณวัตถุ

Geosite บางแห่งอาจซ้อนทับหรือสัมพันธ์กับโบราณสถาน ภาพเขียนสี ชุมชนโบราณ หรือวัตถุทางวัฒนธรรม จึงต้องตรวจสถานะกับกรมศิลปากรตามพระราชบัญญัติโบราณสถาน โบราณวัตถุ ศิลปวัตถุ และพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ และฉบับแก้ไข กรมศิลปากร

นอกจากนี้ อาจมีกฎหมายด้านที่ดิน ที่ราชพัสดุ ป่าไม้ สิ่งแวดล้อม ผังเมือง อาคาร แร่ น้ำ ทางหลวง ท้องถิ่น และความปลอดภัยเกี่ยวข้องด้วย รายการข้างต้นจึงไม่ใช่รายการกฎหมายทั้งหมด

5. ตรวจแผนที่ซ้อนทับ แต่ต้องยืนยันกับเอกสารทางการ

คณะทำงานควรนำขอบเขต Geosite ซ้อนทับกับข้อมูล GIS เช่น

• รูปแปลงที่ดิน

• ขอบเขตป่าและพื้นที่อนุรักษ์

• เขตอุทยานแห่งชาติ

• เขตป่าสงวนแห่งชาติ

• พื้นที่สาธารณประโยชน์

• ที่ราชพัสดุ

• เขตโบราณสถาน

• เขตเหมืองและคำขอประทานบัตร

• เขตผังเมืองและพื้นที่ควบคุม

• ขอบเขตองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น

ระบบ LandsMaps ของกรมที่ดินสามารถใช้ค้นหาตำแหน่งรูปแปลงเบื้องต้นได้ แต่ข้อมูลที่แสดงบนระบบออนไลน์ไม่ควรถูกใช้แทนการตรวจเอกสารสิทธิ ระวาง หรือการยืนยันจากสำนักงานที่ดินและหน่วยงานเจ้าของข้อมูล กรมที่ดิน: LandsMaps ชั้นข้อมูล GIS อาจมีมาตราส่วน วันที่ และความคลาดเคลื่อนต่างกัน การเห็นพื้นที่ซ้อนทับบนจอจึงเป็นเพียงสัญญาณให้ตรวจสอบ ไม่ใช่ข้อยุติทางกฎหมาย

6. จัดทำ Legal and Ownership Register

ทะเบียนกฎหมายและผู้เกี่ยวข้องควรเชื่อมกับรหัส Geosite โดยตรง

ข้อมูลส่วนบุคคลและเอกสารสิทธิต้องจำกัดการเข้าถึงตามกฎหมาย ไม่ควรเผยแพร่สำเนาเอกสารหรือข้อมูลอ่อนไหวทั้งหมดบนเว็บไซต์สาธารณะ

7. ประเมินระดับความคุ้มครองตามผลที่เกิดจริง

ไม่ควรสรุปว่า Geosite ได้รับการคุ้มครองเพียงเพราะอยู่ในพื้นที่ตามกฎหมายบางประเภท ต้องตรวจว่ากฎหมายหรือมาตรการนั้นคุ้มครอง “คุณค่าทางธรณีวิทยาที่ต้องรักษา” จริงหรือไม่

ตัวอย่างเช่น กฎหมายหนึ่งอาจคุ้มครองป่าและสัตว์ป่า แต่ไม่ได้กล่าวถึงหน้าตัดชั้นหินโดยตรง อย่างไรก็ตาม อำนาจควบคุมการก่อสร้างและเก็บทรัพยากรอาจช่วยคุ้มครองแหล่งทางอ้อมได้ การประเมินควรแยกเป็น

• คุ้มครองโดยตรง

• คุ้มครองโดยอ้อม

• มีมาตรการบริหารแต่ไม่มีฐานกฎหมายเฉพาะ

• อยู่ระหว่างดำเนินการ

• ยังไม่มีมาตรการเพียงพอ

• ยังไม่มีข้อมูลยืนยัน

ระดับเหล่านี้เป็นข้อเสนอแนะสำหรับบริหารงานภายใน ไม่ใช่ระดับที่ UNESCO กำหนดอย่างเป็นทางการ

8. ปิดช่องว่างเมื่อหน่วยบริหารไม่มีอำนาจโดยตรง

หากสำนักงานอุทยานธรณีไม่ได้เป็นเจ้าของหรือผู้มีอำนาจตามกฎหมาย สามารถพัฒนากลไกประสานงาน เช่น

• บันทึกข้อตกลงหรือแผนปฏิบัติงานร่วม

• คำสั่งแต่งตั้งผู้ประสานงานรายแหล่ง

• ระเบียบหรือแนวปฏิบัติของหน่วยงานเจ้าของพื้นที่

• ข้อตกลงกับเจ้าของที่ดิน

• แผนเฝ้าระวังโดยชุมชน

• กระบวนการแจ้งเหตุและส่งต่อหน่วยงาน

• การบรรจุงานไว้ในแผนและงบประมาณของเจ้าของอำนาจ

• การทบทวนโครงการพัฒนาที่อาจกระทบ Geosite

MOU ไม่ได้โอนอำนาจตามกฎหมายโดยอัตโนมัติ เนื้อหาต้องไม่ขัดกับกฎหมาย และผู้ลงนามต้องมีอำนาจผูกพันหน่วยงานตามระเบียบที่เกี่ยวข้อง

9. ตรวจใบอนุญาตก่อนดำเนินกิจกรรม

กิจกรรมภายใน Geosite ที่อาจต้องตรวจสอบการอนุญาต ได้แก่

• การเก็บตัวอย่างหิน แร่ หรือซากดึกดำบรรพ์

• การขุดเปิดหน้าตัดชั้นหิน

• การใช้โดรนหรืออุปกรณ์สำรวจบางประเภท

• การติดตั้งป้าย ราวกั้น และทางเดิน

• การตัดแต่งพืชหรือปรับภูมิทัศน์

• การสร้างศูนย์บริการและสิ่งอำนวยความสะดวก

• การจัดกิจกรรมที่มีผู้เข้าร่วมจำนวนมาก

• การจำหน่ายหรือเคลื่อนย้ายวัตถุทางธรณีวิทยา

• การเผยแพร่พิกัดของแหล่งเปราะบาง

ข้อกำหนดแตกต่างกันตามพื้นที่และกิจกรรม จึงต้องถามหน่วยงานผู้มีอำนาจเป็นลายลักษณ์อักษร ไม่ควรใช้คำตอบจากพื้นที่อื่นแทน

10. หลักฐานที่ควรเตรียมสำหรับใบสมัครและภาคสนาม

แฟ้มราย Geosite ควรมีหลักฐานอย่างน้อย ได้แก่

• แผนที่และขอบเขตแหล่ง

• หนังสือยืนยันประเภทและสถานะที่ดิน

• เอกสารสิทธิหรือหลักฐานที่เปิดเผยได้

• กฎหมาย ประกาศ หรือคำสั่งที่เกี่ยวข้อง

• หนังสือยินยอมหรือเอกสารอนุญาต

• รายชื่อหน่วยงานผู้มีอำนาจ

• ข้อตกลงการดูแลและแผนบริหารรายแหล่ง

• ภาพถ่ายสภาพปัจจุบัน

• บันทึกการตรวจและเหตุเสียหาย

• หลักฐานการประสานงานกับเจ้าของและชุมชน

• รายการช่องว่างและแผนแก้ไข

• วันที่ตรวจสอบและผู้รับรองข้อมูล

ผู้ประเมินต้องเห็นความสอดคล้องระหว่างสิ่งที่ระบุในเอกสารกับผู้ที่มีอำนาจและปฏิบัติงานจริงในพื้นที่

11. สำหรับพื้นที่อุทยานธรณีอุบลราชธานี

ขณะเขียนบทความนี้ Mr. Rock ยังไม่มี Legal and Ownership Register แผนที่ซ้อนทับ เอกสารสิทธิ ประกาศเขต และหนังสือยืนยันอำนาจราย Geosite ฉบับล่าสุดที่เพียงพอ จึงไม่สามารถระบุได้ว่าแหล่งใดอยู่ภายใต้กฎหมายใดหรือได้รับการคุ้มครองระดับใด การดำเนินงานควรเริ่มจาก Key Geosites ก่อน โดยตรวจรูปแปลงและขอบเขตกับสำนักงานที่ดิน หน่วยงานป่าไม้ อุทยานแห่งชาติ กรมทรัพยากรธรณี กรมศิลปากร องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น และหน่วยงานอื่นตามสภาพจริง แล้วให้ฝ่ายกฎหมายตรวจทานข้อสรุป

สรุป

การคุ้มครอง Geosite ที่น่าเชื่อถือต้องเชื่อมโยงข้อมูลเป็นลำดับ

Geosite → ประเภทที่ดิน → เจ้าของหรือผู้มีสิทธิ → หน่วยงานผู้มีอำนาจ → กฎหมาย → กิจกรรมที่ต้องอนุญาต → ผู้ดูแล → หลักฐานการปฏิบัติ

อย่าสรุปสถานะจากสีบนแผนที่หรือคำบอกเล่าเพียงอย่างเดียว หากข้อมูลยังไม่ชัด ต้องระบุว่าอยู่ระหว่างตรวจสอบ และขอคำยืนยันจากหน่วยงานผู้มีอำนาจ

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

1. UNESCO: UNESCO Global Geoparks

2. UNESCO: Submit a UNESCO Global Geopark proposal

3. UNESCO: Operational Guidelines for UNESCO Global Geoparks

4. กรมทรัพยากรธรณี: พระราชบัญญัติคุ้มครองซากดึกดำบรรพ์ พ.ศ. 2551 และกฎหมายลำดับรอง

5. ราชกิจจานุเบกษา: พระราชบัญญัติคุ้มครองซากดึกดำบรรพ์ พ.ศ. 2551

6. กรมอุทยานแห่งชาติฯ: พระราชบัญญัติอุทยานแห่งชาติ พ.ศ. 2562

7. ราชกิจจานุเบกษา: พระราชบัญญัติป่าสงวนแห่งชาติ พ.ศ. 2507

8. กรมศิลปากร: กฎหมายโบราณสถาน โบราณวัตถุ และศิลปวัตถุ

9. กรมที่ดิน: LandsMaps

10. กรมทรัพยากรธรณี: ฐานข้อมูลและเอกสารด้านซากดึกดำบรรพ์

#HowToUGGp #UNESCOGlobalGeopark #อุทยานธรณีโลก #อุทยานธรณี #กฎหมายอุทยานธรณี #สถานภาพที่ดิน #เจ้าของพื้นที่ #GeositeProtection #LegalRegister #การคุ้มครองแหล่ง #สิทธิในที่ดิน #กฎหมายซากดึกดำบรรพ์ #Geoheritage #UbonGeopark #iok2u

------------------------

HowTo UGGp-00 ชุดคู่มือปฏิบัติสู่ UNESCO Global Geopark

.