HowTo UGGp-20 การสร้างเครือข่ายและความร่วมมือกับอุทยานธรณีอื่น

การสร้างเครือข่ายและความร่วมมือกับอุทยานธรณีอื่น

อุทยานธรณีโลก ยูเนสโก (UNESCO Global Geoparks: UGGp) 

HowTo UGGp คู่มือปฏิบัติสู่ UNESCO Global Geopark

การสร้างเครือข่ายและความร่วมมือกับอุทยานธรณีอื่น

การสร้างเครือข่ายไม่ใช่งานเสริมที่ทำเมื่อมีงบประมาณเหลือ แต่เป็นหนึ่งในคุณลักษณะพื้นฐานของ UNESCO Global Geopark เพราะแนวคิดของอุทยานธรณีโลกตั้งอยู่บนการแลกเปลี่ยนความรู้ การเรียนรู้จากพื้นที่อื่น และการร่วมกันยกระดับมาตรฐานการอนุรักษ์ การศึกษา และการพัฒนาที่ยั่งยืน UNESCO ระบุว่า UNESCO Global Geopark ต้องร่วมมือกับอุทยานธรณีโลกแห่งอื่นผ่าน Global Geoparks Network หรือ GGN และเครือข่ายระดับภูมิภาค เพื่อแลกเปลี่ยนแนวปฏิบัติและดำเนินโครงการร่วมกัน การเป็นสมาชิก GGN เป็นข้อผูกพันของพื้นที่ที่ได้รับสถานะ UNESCO Global Geopark แล้ว UNESCO Global Geoparks

สำหรับพื้นที่ที่กำลังเตรียมสมัคร การเริ่มสร้างความสัมพันธ์ล่วงหน้าช่วยให้ทีมงานเข้าใจมาตรฐาน ตรวจพบช่องว่าง และพัฒนาระบบให้เกิดขึ้นจริงก่อนยื่นเอกสาร อย่างไรก็ตาม การเข้าร่วมประชุม ถ่ายภาพร่วมกัน หรือมีหนังสือเชิญเพียงอย่างเดียว ยังไม่เพียงพอที่จะพิสูจน์ว่าพื้นที่มีการทำงานเป็นเครือข่ายอย่างมีคุณภาพ

1. เครือข่ายอุทยานธรณีมีไว้เพื่ออะไร

การสร้างเครือข่ายควรมีวัตถุประสงค์ที่ชัดเจน เช่น

• แลกเปลี่ยนวิธีบริหารและอนุรักษ์แหล่ง

• พัฒนาความสามารถของบุคลากร

• ตรวจสอบข้อมูลและความสำคัญทางธรณีวิทยา

• ร่วมออกแบบกิจกรรมการศึกษา

• แลกเปลี่ยนนักสื่อความหมายและเยาวชน

• พัฒนาการท่องเที่ยวอย่างรับผิดชอบ

• เรียนรู้ระบบฐานข้อมูลและการติดตามผล

• วิจัยหรือผลิตสื่อร่วมกัน

• เตรียมรับการประเมินและการทบทวนสถานะ

• สื่อสารประเด็นโลก เช่น ภัยธรรมชาติ ภูมิอากาศ และทรัพยากร

พื้นที่ต้องตอบให้ได้ว่า “ความร่วมมือนี้ช่วยแก้ปัญหาหรือพัฒนางานด้านใด” ไม่ควรเริ่มจากคำถามว่า “จะลงนาม MOU กับใครได้บ้าง”

2. แยกระดับของเครือข่าย

2.1 เครือข่ายภายในพื้นที่ ประกอบด้วยองค์กรบริหาร ชุมชน เจ้าของที่ดิน สถานศึกษา ผู้ประกอบการ หน่วยงานอนุรักษ์ และองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น เป็นฐานของการดำเนินงานทั้งหมด

2.2 เครือข่ายระดับประเทศ เชื่อมกับหน่วยงานประสานงานด้านอุทยานธรณี คณะกรรมการระดับชาติ อุทยานธรณีโลกและอุทยานธรณีที่กำลังพัฒนาภายในประเทศ มหาวิทยาลัย สมาคมวิชาชีพ และหน่วยงานรัฐที่เกี่ยวข้อง

2.3 เครือข่ายระดับภูมิภาค ใช้แลกเปลี่ยนประสบการณ์กับอุทยานธรณีที่มีบริบททางภูมิศาสตร์ วัฒนธรรม หรือการบริหารใกล้เคียงกัน รวมถึงกิจกรรมของเครือข่ายระดับภูมิภาคภายใต้ GGN

2.4 เครือข่ายระดับโลก ครอบคลุม Global Geoparks Network การประชุมนานาชาติ โครงการร่วม งานวิจัย การฝึกอบรม และความร่วมมือกับ UNESCO Global Geoparks ในประเทศต่าง ๆ

2.5 เครือข่ายเฉพาะประเด็น เช่น เครือข่ายด้านถ้ำ ซากดึกดำบรรพ์ ธรณีพิบัติภัย การศึกษา เยาวชน Geo-products การท่องเที่ยว หรือการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ

แต่ละระดับมีวัตถุประสงค์ต่างกัน พื้นที่ไม่จำเป็นต้องเข้าร่วมทุกกิจกรรม แต่ต้องเลือกสิ่งที่สอดคล้องกับช่องว่างและเป้าหมายของตนเอง

3. วิเคราะห์ความต้องการก่อนหาพันธมิตร

ควรเริ่มจาก Gap Analysis ของพื้นที่ เช่น

การเลือกพันธมิตรจากชื่อเสียงเพียงอย่างเดียวอาจไม่ตอบโจทย์ ควรพิจารณาความเชี่ยวชาญ ความพร้อม ภาษา ค่าใช้จ่าย และประโยชน์ร่วมกัน

4. จัดทำทะเบียนเครือข่าย

ทะเบียนเครือข่าย หรือ Network Register ควรเชื่อมกับระบบฐานข้อมูลใน HowToUGGp-12 โดยบันทึก

• รหัสพันธมิตร

• ชื่อองค์กรและประเทศ

• ประเภทและระดับของเครือข่าย

• ผู้ประสานงานและข้อมูลติดต่อ

• ประเด็นความเชี่ยวชาญ

• ความต้องการของทั้งสองฝ่าย

• กิจกรรมที่เคยดำเนินการ

• ข้อตกลงและระยะเวลา

• ผลผลิตและผลลัพธ์

• งบประมาณและแหล่งทุน

• งานที่ต้องดำเนินการต่อ

• ผู้รับผิดชอบภายในพื้นที่

• หลักฐานที่จัดเก็บ

ไม่ควรเก็บข้อมูลติดต่อไว้กับบุคคลเพียงคนเดียว เพราะเมื่อเปลี่ยนเจ้าหน้าที่ ความสัมพันธ์อาจหยุดลงทันที

5. กำหนดหลักแลกเปลี่ยนสองทาง

เครือข่ายที่ยั่งยืนต้องมีทั้ง “สิ่งที่ต้องการเรียนรู้” และ “สิ่งที่พื้นที่สามารถแบ่งปัน” แม้พื้นที่จะยังไม่ได้รับสถานะ UNESCO Global Geopark ก็สามารถมีความรู้ท้องถิ่น กรณีศึกษา ข้อมูลวิชาการ หรือแนวปฏิบัติที่เป็นประโยชน์แก่ผู้อื่นได้

ตัวอย่างสิ่งที่แลกเปลี่ยน ได้แก่

• วิธีสำรวจและจัดทำทะเบียนแหล่ง

• หลักสูตรและสื่อการศึกษา

• เรื่องราวท้องถิ่นและการสื่อความหมาย

• วิธีสร้างการมีส่วนร่วม

• ระบบอาสาสมัครและเยาวชน

• การจัดการภัยและความปลอดภัย

• การพัฒนาเส้นทางและผลิตภัณฑ์

• เครื่องมือเก็บข้อมูลและตัวชี้วัด

• ผลวิจัยและฐานข้อมูล

• บทเรียนจากสิ่งที่ไม่สำเร็จ

ไม่ควรนำเอกสารหรือผลงานของพื้นที่อื่นมาใช้โดยไม่ขออนุญาต ไม่ระบุแหล่งที่มา หรือคัดลอกโดยไม่ปรับให้เข้ากับบริบทของตน

6. เปลี่ยน MOU ให้เป็นแผนปฏิบัติ

MOU เป็นเพียงกรอบความร่วมมือ ไม่ใช่ผลลัพธ์ของการทำงาน ทุกข้อตกลงควรมี Action Plan กำกับ โดยระบุ

• วัตถุประสงค์

• กิจกรรมและผลผลิต

• ผู้รับผิดชอบของแต่ละฝ่าย

• กรอบเวลา

• งบประมาณและค่าใช้จ่าย

• วิธีแลกเปลี่ยนข้อมูล

• สิทธิในผลงานและการเผยแพร่

• ตัวชี้วัด

• วิธีรายงานผล

• รอบการทบทวน

• เงื่อนไขยุติหรือปรับข้อตกลง

หากมีเพียงพิธีลงนามแต่ไม่มีกิจกรรมภายในระยะเวลาที่กำหนด ควรทบทวนว่าข้อตกลงนั้นยังจำเป็นหรือไม่

7. ออกแบบโครงการร่วมที่มีผลลัพธ์

กิจกรรมเครือข่ายที่มีคุณภาพอาจประกอบด้วย

การทบทวนโดยเพื่อน

เชิญผู้มีประสบการณ์ตรวจทะเบียนแหล่ง แผนบริหาร ระบบป้าย หรือเส้นทาง แล้วจัดทำข้อเสนอแนะที่มีผู้รับผิดชอบแก้ไข

การแลกเปลี่ยนบุคลากร

ส่งเจ้าหน้าที่ ผู้นำเที่ยว ครู หรือเยาวชนไปฝึกปฏิบัติ และต้องมีแผนนำความรู้กลับมาถ่ายทอดแก่ทีมงาน

โครงการการศึกษาร่วม

พัฒนากิจกรรมที่ทำให้ผู้เรียนต่างพื้นที่เปรียบเทียบหิน ภูมิประเทศ น้ำ วัฒนธรรม หรือภัยธรรมชาติ โดยใช้ข้อมูลที่ผ่านการตรวจสอบ

งานวิจัยและฐานข้อมูลร่วม

กำหนดคำถามวิจัย วิธีเก็บข้อมูล ผู้รับผิดชอบ คุณภาพข้อมูล สิทธิการใช้ และแผนเผยแพร่ให้ชัดเจน

การพัฒนาสื่อหรือกิจกรรมร่วม

เช่น นิทรรศการเคลื่อนที่ กิจกรรมวันความหลากหลายทางธรณีวิทยาสากล หรือชุดสื่อหลายภาษา

การแบ่งปันแนวปฏิบัติ

นำกรณีศึกษาที่ทำสำเร็จและไม่สำเร็จมาแลกเปลี่ยน เพื่อไม่ให้พื้นที่อื่นทำผิดซ้ำ

8. เลือกการประชุมและศึกษาดูงานอย่างคุ้มค่า

ก่อนส่งบุคลากรเข้าร่วมกิจกรรมควรกำหนด

• ปัญหาหรือหัวข้อที่ต้องการคำตอบ

• บุคคลที่เหมาะสมกับเนื้อหา

• หน่วยงานหรืออุทยานธรณีที่ต้องการพบ

• ผลงานที่ต้องนำเสนอ

• ข้อมูลที่ต้องนำกลับมา

• วิธีถ่ายทอดแก่ทีมและชุมชน

• งานที่จะทดลองทำหลังกลับ

• งบประมาณและประโยชน์ที่คาดหวัง

หลังเข้าร่วมต้องมีรายงานสาระ รายชื่อผู้ติดต่อ โอกาสความร่วมมือ และแผนประยุกต์ใช้ ไม่ควรใช้ภาพถ่ายและเกียรติบัตรเป็นหลักฐานเพียงอย่างเดียว

Global Geoparks Network จัดการประชุมนานาชาติเพื่อให้สมาชิกและบุคลากรแลกเปลี่ยนความรู้และประสบการณ์ โดยการประชุมนานาชาติของ GGN จัดขึ้นทุกสองปีตามข้อมูลของเครือข่าย GGN — International Conference

9. สร้างระบบถ่ายทอดความรู้กลับสู่พื้นที่

ความรู้จากเครือข่ายจะไม่มีผลหากอยู่กับผู้เข้าร่วมเพียงคนเดียว ควรกำหนดให้ทุกกิจกรรมมี Knowledge Transfer Plan เช่น

1. สรุปสิ่งที่เรียนรู้และหลักฐานต้นทาง

2. นำเสนอแก่คณะทำงาน

3. เลือกแนวทางที่เหมาะกับบริบทพื้นที่

4. ทดลองในพื้นที่นำร่อง

5. เก็บข้อมูลผลการทดลอง

6. ปรับปรุงและจัดทำเป็นคู่มือ

7. ถ่ายทอดให้ชุมชนหรือหน่วยงานอื่น

หากแนวปฏิบัติจากต่างประเทศไม่เหมาะกับกฎหมาย งบประมาณ ภูมิอากาศ หรือวัฒนธรรมท้องถิ่น ต้องไม่คัดลอกมาใช้โดยตรง

10. วางงบประมาณเครือข่ายอย่างโปร่งใส

งบประมาณอาจประกอบด้วย

• ค่าสมาชิกเมื่อถึงสถานะที่ต้องชำระ

• ค่าประชุมและฝึกอบรม

• ค่าเดินทางและที่พัก

• ค่าล่ามและแปลเอกสาร

• ค่าโครงการวิจัยหรือสื่อร่วม

• ค่าแลกเปลี่ยนเยาวชนและบุคลากร

• ค่าเป็นเจ้าภาพต้อนรับคณะ

• ค่าเผยแพร่ผลงาน

• ค่าเครื่องมือออนไลน์และฐานข้อมูล

ต้องแยกค่าใช้จ่ายเพื่อสร้างผลงานออกจากค่าใช้จ่ายด้านพิธีการ และประเมินว่ากิจกรรมสร้างประโยชน์ต่อพื้นที่อย่างไร

UNESCO ระบุว่า GGN เป็นองค์กรไม่แสวงหากำไรที่มีค่าธรรมเนียมสมาชิกรายปีสำหรับ UNESCO Global Geoparks แต่จำนวนและเงื่อนไขอาจเปลี่ยนแปลงได้ จึงต้องตรวจจากประกาศทางการล่าสุดก่อนจัดทำงบประมาณ ไม่ควรใช้ตัวเลขที่ไม่ยืนยัน

11. เชื่อมเครือข่ายกับชุมชน

การสร้างเครือข่ายไม่ควรจำกัดอยู่กับผู้บริหารและนักวิชาการ ควรเปิดโอกาสให้

• ผู้นำเที่ยวแลกเปลี่ยนวิธีสื่อความหมาย

• ครูและนักเรียนทำโครงการร่วม

• ผู้ผลิตท้องถิ่นแลกเปลี่ยนการออกแบบและมาตรฐาน

• ผู้ดูแลแหล่งเรียนรู้วิธีอนุรักษ์

• กลุ่มสตรีและเยาวชนเข้าร่วมการพัฒนาทักษะ

• ชุมชนเป็นเจ้าภาพต้อนรับและถ่ายทอดเรื่องราว

• อาสาสมัครร่วมกิจกรรมติดตามแหล่ง

ต้องเตรียมภาษา สื่อ และรูปแบบกิจกรรมให้ผู้เข้าร่วมเข้าใจได้จริง ไม่ควรใช้ภาษาอังกฤษเป็นเงื่อนไขที่ทำให้คนในพื้นที่ไม่มีโอกาสเข้าร่วม

12. จัดการข้อมูลและสิทธิในผลงานร่วม

ก่อนแลกเปลี่ยนข้อมูล แผนที่ ภาพถ่าย งานวิจัย หรือเรื่องเล่าชุมชน ต้องกำหนด

• ข้อมูลใดเผยแพร่ได้

• ข้อมูลใดจำกัดการเข้าถึง

• ใครเป็นเจ้าของข้อมูล

• ต้องอ้างอิงอย่างไร

• ใครตรวจสอบก่อนเผยแพร่

• ผลงานร่วมใช้ชื่อและตราใด

• ผลงานแปลหรือดัดแปลงได้หรือไม่

• พิกัดแหล่งเปราะบางต้องปกปิดหรือไม่

• ข้อมูลส่วนบุคคลจัดการอย่างไร

การมีความสัมพันธ์ในเครือข่ายไม่ได้หมายความว่าสามารถนำข้อมูลของกันและกันไปใช้ได้โดยไม่มีข้อตกลง

13. ประเมินผลลัพธ์ของเครือข่าย

ไม่ควรวัดเฉพาะจำนวน MOU จำนวนการประชุม หรือจำนวนประเทศที่ติดต่อ แต่ควรติดตามว่าเกิดการเปลี่ยนแปลงอะไร เช่น

• แนวทางจากเครือข่ายที่นำมาทดลองใช้

• บุคลากรที่พัฒนาความสามารถและถ่ายทอดต่อ

• งานวิจัย สื่อ หรือหลักสูตรที่จัดทำร่วม

• ปัญหาที่ได้รับการแก้ไข

• ระบบบริหารที่ได้รับการปรับปรุง

• ชุมชนและเยาวชนที่มีส่วนร่วม

• ข้อมูลหรือกรณีศึกษาที่พื้นที่แบ่งปันแก่เครือข่าย

• ความร่วมมือที่ดำเนินต่อเนื่องตามแผน

• ผลประโยชน์และค่าใช้จ่ายของกิจกรรม

• ข้อเสนอแนะจากพันธมิตรและการนำไปใช้

ค่าเป้าหมายต้องสอดคล้องกับงบประมาณและความพร้อมของพื้นที่ ไม่ควรกำหนดจำนวนความร่วมมือสูงเพื่อให้รายงานดูดี แต่ไม่มีบุคลากรรับผิดชอบ

14. หลักฐานที่ควรเตรียม

• Network Strategy และแผนงานประจำปี

• Network Register

• Gap Analysis และเกณฑ์เลือกพันธมิตร

• หนังสือเชิญ จดหมายโต้ตอบ และบันทึกการประชุม

• MOU พร้อม Action Plan

• รายงานการประชุม อบรม และศึกษาดูงาน

• ผลงานที่นำเสนอหรือเผยแพร่

• รายงาน Peer Review และหลักฐานการแก้ไข

• สื่อ หลักสูตร งานวิจัย หรือกิจกรรมที่พัฒนาร่วม

• Knowledge Transfer Plan และหลักฐานถ่ายทอด

• ข้อมูลชุมชน เยาวชน หรือผู้ประกอบการที่เข้าร่วม

• งบประมาณและผลการใช้จ่าย

• ตัวชี้วัด ผลลัพธ์ และบทเรียน

• แผนติดตามกิจกรรมรอบต่อไป

เอกสารสมัคร UNESCO มีหัวข้อ Networking โดยตรง และให้พื้นที่อธิบายความร่วมมือกับ UNESCO Global Geoparks ผ่าน GGN เครือข่ายระดับภูมิภาค และกิจกรรมที่เกี่ยวข้อง จึงต้องแสดงการทำงานต่อเนื่องและผลลัพธ์ ไม่ใช่เพียงรายชื่อองค์กร UNESCO — Application Dossier

15. สิ่งที่พื้นที่เตรียมสมัครควรทำ

พื้นที่ที่ยังไม่ได้รับสถานะสามารถ

• ติดต่อคณะกรรมการหรือหน่วยประสานงานระดับประเทศ

• ขอคำแนะนำจาก UNESCO Global Geoparks ที่มีประสบการณ์

• เข้าร่วมการอบรมหรือกิจกรรมที่เปิดรับพื้นที่เตรียมสมัคร

• นำเสนอผลงานในการประชุมที่มีสิทธิเข้าร่วม

• เชิญผู้เชี่ยวชาญทำ Peer Review

• พัฒนาโครงการศึกษาหรือวิจัยร่วม

• แลกเปลี่ยนกับพื้นที่ที่มีธรณีวิทยาหรือปัญหาคล้ายกัน

• ใช้ Checklist ตรวจช่องว่างก่อนขอความช่วยเหลือ

แต่ต้องไม่สื่อว่าตนเป็นสมาชิก GGN หรือได้รับการรับรองจาก UNESCO แล้ว หากยังไม่มีสถานะดังกล่าว

หน้าเสนอสมัครของ UNESCO แนะนำให้พื้นที่ติดต่อคณะกรรมการระดับชาติหรือ UNESCO Global Geoparks ในประเทศ รวมทั้งเรียนรู้ผ่านการประชุม การอบรม และโครงการพัฒนาศักยภาพ UNESCO — Submit a Geopark Proposal

แนวทางสำหรับพื้นที่อุบลราชธานี

ณ เวลาจัดทำบทความนี้ Mr. Rock ยังไม่มีข้อมูลที่ผ่านการตรวจสอบครบถ้วนเกี่ยวกับเครือข่าย MOU โครงการร่วม การเข้าร่วมประชุม ผลการถ่ายทอดความรู้ และผลลัพธ์จากความร่วมมือของโครงการอุทยานธรณีในพื้นที่อุบลราชธานี จึงไม่สามารถสรุปว่าการทำงานเครือข่ายมีความพร้อมระดับใด

ควรเริ่มจาก Gap Analysis แล้วจัดทำ Network Register แยกเครือข่ายภายในประเทศ ภูมิภาค และต่างประเทศ จากนั้นเลือกความร่วมมือนำร่องที่แก้ปัญหาสำคัญหนึ่งเรื่อง จัดทำ Action Plan และเก็บหลักฐานตั้งแต่เริ่มต้น

Checklist ความพร้อม

• มีกลยุทธ์เครือข่ายเชื่อมกับแผนบริหาร

• ระบุช่องว่างก่อนเลือกพันธมิตร

• มีผู้ประสานงานและข้อมูลติดต่อส่วนกลาง

• ความร่วมมือมีประโยชน์ต่อทั้งสองฝ่าย

• MOU ทุกฉบับมี Action Plan

• การเดินทางหรือประชุมมีเป้าหมายและงานต่อเนื่อง

• มีระบบถ่ายทอดความรู้กลับสู่พื้นที่

• ชุมชนและเยาวชนมีโอกาสเข้าร่วม

• ข้อมูลและสิทธิในผลงานมีข้อตกลงชัดเจน

• งบประมาณโปร่งใสและตรวจสอบได้

• วัดผลลัพธ์มากกว่าจำนวนกิจกรรม

• ไม่กล่าวอ้างสถานะหรือสมาชิกภาพก่อนการรับรอง

• มีหลักฐานความร่วมมือที่ดำเนินต่อเนื่อง

เครือข่ายที่ดีไม่ได้วัดจากจำนวนคนที่รู้จักหรือจำนวน MOU แต่จากการที่ความสัมพันธ์นั้นช่วยยกระดับคน ระบบงาน คุณภาพของอุทยานธรณี และสร้างความรู้ที่แบ่งปันกลับสู่เครือข่ายได้จริง

บทถัดไป HowToUGGp-21: การจัดทำ Application Dossier และเอกสารประกอบการสมัคร

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

1. UNESCO — UNESCO Global Geoparks

2. UNESCO — Submit a UNESCO Global Geopark Proposal

3. UNESCO — Application Dossier for UNESCO Global Geoparks

4. UNESCO — Operational Guidelines for UNESCO Global Geoparks

5. UNESCO — 101 Questions Checklist

6. UNESCO — Checklist Explanatory Notes

7. Global Geoparks Network — Mission

8. Global Geoparks Network — International Conference

9. UNESCO — Global Geoparks Council, Seventh Session Report

10. UNESCO — Global Geoparks Council, Tenth Session Report

#HowToUGGp #UNESCOGlobalGeopark #อุทยานธรณีโลก #อุทยานธรณี #GlobalGeoparksNetwork #GeoparkNetworking #GeoparkCooperation #KnowledgeExchange #CapacityBuilding #PeerReview #JointProject #InternationalCooperation #GeoparkPartnership #UbonGeopark #iok2u

------------------------

HowTo UGGp-00 ชุดคู่มือปฏิบัติสู่ UNESCO Global Geopark

.