HowTo UGGp-14 การสร้างการมีส่วนร่วมของชุมชนและผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย

การสร้างการมีส่วนร่วมของชุมชนและผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย

อุทยานธรณีโลก ยูเนสโก (UNESCO Global Geoparks: UGGp) 

HowTo UGGp คู่มือปฏิบัติสู่ UNESCO Global Geopark

การสร้างการมีส่วนร่วมของชุมชนและผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย

UNESCO Global Geopark ไม่ใช่โครงการอนุรักษ์ที่หน่วยงานหนึ่งกำหนดขึ้นแล้วขอให้ชุมชนปฏิบัติตาม แต่เป็นพื้นที่ที่ประชาชน หน่วยงานท้องถิ่น นักวิชาการ ผู้ประกอบการ และภาคีต่าง ๆ ร่วมกันดูแลมรดกธรณีและนำคุณค่าของพื้นที่ไปใช้ในการศึกษา การท่องเที่ยว และการพัฒนาท้องถิ่นอย่างยั่งยืน แนวทางการดำเนินงานของ UNESCO ให้ความสำคัญกับกระบวนการจากล่างขึ้นบน หรือ Bottom-up Approach โดยให้ชุมชนท้องถิ่นและชนพื้นเมืองเป็นผู้มีส่วนได้ส่วนเสียสำคัญในการบริหารอุทยานธรณี ไม่ใช่เป็นเพียงผู้เข้าร่วมประชุมหรือผู้รับข้อมูลจากโครงการเท่านั้น UNESCO — Operational Guidelines for UNESCO Global Geoparks

ดังนั้น การมีรายชื่อผู้เข้าร่วมประชุมหรือภาพถ่ายกิจกรรมจำนวนมากยังไม่เพียงพอ พื้นที่ต้องแสดงให้เห็นว่าเสียงของผู้เกี่ยวข้องถูกนำไปใช้ในการตัดสินใจอย่างไร ใครมีบทบาทอะไร และชุมชนได้รับประโยชน์อย่างเป็นธรรมจากการดำเนินงานหรือไม่

1. การมีส่วนร่วมที่แท้จริงคืออะไร

การมีส่วนร่วมมีหลายระดับ ตั้งแต่การรับรู้ข้อมูลไปจนถึงการร่วมตัดสินใจและเป็นเจ้าของกิจกรรม พื้นที่ควรแยกแต่ละระดับให้ชัดเจน ได้แก่

1. รับรู้ข้อมูล — ชุมชนได้รับข้อมูลที่ถูกต้องและเข้าใจได้

2. ให้ข้อมูล — ชุมชนให้ข้อมูลพื้นที่ ประวัติ เรื่องเล่า และปัญหาที่พบ

3. ให้ความคิดเห็น — มีเวทีรับฟังความคิดเห็นต่อแผนหรือกิจกรรม

4. ร่วมออกแบบ — ชุมชนช่วยกำหนดเส้นทาง สื่อ กิจกรรม หรือมาตรการ

5. ร่วมตัดสินใจ — ตัวแทนชุมชนมีบทบาทในคณะทำงานหรือองค์กรบริหาร

6. ร่วมดำเนินงาน — ชุมชนเป็นผู้นำเที่ยว ผู้ผลิต ผู้สื่อความหมาย หรือผู้ดูแลแหล่ง

7. ร่วมติดตามและรับประโยชน์ — ชุมชนตรวจสอบผลกระทบและได้รับประโยชน์ที่เป็นธรรม

ระดับข้างต้นเป็นกรอบการทำงานที่ Mr. Rock เสนอเพื่อช่วยวิเคราะห์คุณภาพการมีส่วนร่วม ไม่ใช่ระดับคะแนนที่ UNESCO กำหนด

2. ระบุผู้มีส่วนได้ส่วนเสียให้ครบ

ขั้นตอนแรก คือ จัดทำ Stakeholder Register หรือทะเบียนผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย โดยไม่เลือกเฉพาะหน่วยงานที่สนับสนุนโครงการ แต่ต้องครอบคลุมผู้ที่อาจได้รับประโยชน์ ผู้ที่อาจได้รับผลกระทบ ผู้มีอำนาจตามกฎหมาย และผู้ที่มีความรู้เกี่ยวกับพื้นที่

กลุ่มสำคัญอาจประกอบด้วย

• ชุมชนที่ตั้งอยู่ภายในและรอบขอบเขตอุทยานธรณี

• เจ้าของที่ดินและผู้ใช้ประโยชน์ในพื้นที่

• องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น

• หน่วยงานด้านทรัพยากรธรรมชาติ ป่าไม้ น้ำ และที่ดิน

• สถานศึกษา มหาวิทยาลัย และนักวิจัย

• โรงเรียน ครู เยาวชน และกลุ่มการเรียนรู้

• ผู้ประกอบการท่องเที่ยว ที่พัก อาหาร และการขนส่ง

• ช่างฝีมือ กลุ่มผลิตภัณฑ์ และวิสาหกิจชุมชน

• พระสงฆ์ ผู้นำศาสนา ผู้นำวัฒนธรรม และปราชญ์ท้องถิ่น

• กลุ่มสตรี ผู้สูงอายุ คนพิการ และกลุ่มที่อาจเข้าถึงกระบวนการได้ยาก

• นักท่องเที่ยว อาสาสมัคร และองค์กรภาคประชาสังคม

• หน่วยกู้ภัย หน่วยสาธารณสุข และเจ้าหน้าที่ด้านความปลอดภัย

หากพื้นที่มีกลุ่มชาติพันธุ์หรือชนพื้นเมือง ต้องออกแบบกระบวนการที่เคารพสิทธิ วัฒนธรรม ภาษา ความรู้ดั้งเดิม และวิธีตัดสินใจของกลุ่มนั้น โดยตรวจสอบกฎหมายและมาตรฐานที่เกี่ยวข้องเพิ่มเติมตามบริบทของประเทศและพื้นที่

3. วิเคราะห์บทบาทและผลกระทบ

ไม่ควรเชิญทุกคนเข้าร่วมด้วยวิธีเดียวกัน เพราะแต่ละกลุ่มมีความสนใจ อำนาจ ความรู้ และผลกระทบแตกต่างกัน ควรจัดทำ Stakeholder Matrix เพื่อกำหนดวิธีทำงานที่เหมาะสม

ตารางนี้ควรระบุผู้รับผิดชอบติดต่อ ช่องทางสื่อสาร ความถี่ในการพบปะ และประเด็นที่ต้องติดตามด้วย

4. เริ่มจากการอธิบายให้เข้าใจตรงกัน

หลายพื้นที่เริ่มประชุมด้วยคำถามว่า “เห็นด้วยกับการเป็น UNESCO Global Geopark หรือไม่” ทั้งที่ผู้เข้าร่วมยังไม่เข้าใจว่าอุทยานธรณีคืออะไร มีผลต่อสิทธิในที่ดินอย่างไร หรือชุมชนต้องรับผิดชอบอะไร ก่อนขอความคิดเห็น ควรอธิบายอย่างตรงไปตรงมาว่า

• UNESCO Global Geopark คืออะไรและไม่ใช่อะไร

• การได้รับสถานะไม่ได้หมายถึงการโอนกรรมสิทธิ์ที่ดินให้ UNESCO

• ขอบเขตที่เสนอครอบคลุมพื้นที่ใด

• มีกฎหมายและมาตรการเดิมใดใช้บังคับอยู่

• ชุมชนจะมีบทบาทและโอกาสอะไร

• อาจเกิดผลกระทบหรือข้อจำกัดใด

• ใครเป็นองค์กรบริหารและรับผิดชอบค่าใช้จ่าย

• ความคิดเห็นหรือข้อคัดค้านจะได้รับการพิจารณาอย่างไร

ข้อมูลเหล่านี้ต้องสื่อสารด้วยภาษาที่เข้าใจง่าย ไม่ใช้ศัพท์วิชาการมากเกินไป และเปิดโอกาสให้ผู้เข้าร่วมซักถามก่อนแสดงความคิดเห็น

5. ออกแบบกระบวนการให้ครอบคลุมทุกช่วง

การมีส่วนร่วมไม่ควรเกิดเฉพาะช่วงเตรียมใบสมัคร แต่ต้องต่อเนื่องตลอดวงจรการบริหาร

ระยะที่หนึ่ง: สำรวจและรับฟัง

เก็บข้อมูลความต้องการ ความกังวล ความรู้ท้องถิ่น ผู้ดูแลแหล่ง และการใช้ประโยชน์เดิม ห้ามนำเรื่องเล่าหรือภูมิปัญญาของชุมชนไปเผยแพร่โดยไม่ระบุแหล่งที่มาและไม่ได้รับอนุญาตตามความเหมาะสม

ระยะที่สอง: ร่วมกำหนดทิศทาง

ให้ผู้เกี่ยวข้องร่วมกำหนดวิสัยทัศน์ ขอบเขต เป้าหมาย แหล่งสำคัญ ประเด็นอนุรักษ์ และแนวทางพัฒนาเศรษฐกิจท้องถิ่น

ระยะที่สาม: ร่วมวางแผน

กำหนดกิจกรรม ผู้รับผิดชอบ งบประมาณ ตัวชี้วัด และข้อตกลงการใช้พื้นที่ ต้องระบุว่าเรื่องใดชุมชนตัดสินใจได้ เรื่องใดต้องเป็นอำนาจของหน่วยงานตามกฎหมาย

ระยะที่สี่: ร่วมดำเนินงาน

พัฒนาผู้นำเที่ยว นักสื่อความหมาย ผู้ประกอบการ เยาวชน และผู้ดูแลแหล่ง ให้ชุมชนมีบทบาทที่ชัดเจนและได้รับค่าตอบแทนหรือประโยชน์ตามข้อตกลง

ระยะที่ห้า: ร่วมติดตามและปรับปรุง

นำผลการดำเนินงานกลับไปแจ้งชุมชน เปิดเผยสิ่งที่ทำสำเร็จ สิ่งที่ล่าช้า และสิ่งที่ไม่สามารถทำได้ พร้อมเหตุผล จากนั้นนำข้อเสนอไปปรับแผนรอบต่อไป

6. สร้างช่องทางการมีส่วนร่วมหลายรูปแบบ

การจัดประชุมใหญ่เพียงรูปแบบเดียวอาจทำให้บางกลุ่มไม่ได้แสดงความคิดเห็น ควรใช้หลายช่องทางร่วมกัน เช่น

• เวทีหมู่บ้านหรือชุมชน

• การประชุมกลุ่มย่อยตามอาชีพหรือประเด็น

• การเดินสำรวจแหล่งร่วมกัน

• การสัมภาษณ์เจ้าของที่ดินและปราชญ์ท้องถิ่น

• แบบสอบถามทั้งออนไลน์และกระดาษ

• เวทีสำหรับเด็ก เยาวชน และกลุ่มที่มักไม่ได้รับโอกาสพูด

• คณะทำงานรายแหล่งหรือรายตำบล

• ช่องทางรับข้อเสนอและข้อร้องเรียนตลอดปี

• การรายงานผลผ่านเว็บไซต์ สื่อสังคมออนไลน์ และป้ายชุมชน

ควรจัดเวลาและสถานที่ให้เหมาะกับกลุ่มเป้าหมาย ไม่กำหนดประชุมในช่วงที่คนส่วนใหญ่ต้องประกอบอาชีพ และควรสนับสนุนการเดินทางหรือสิ่งอำนวยความสะดวกเมื่อจำเป็น

7. เชื่อมเสียงของชุมชนกับการตัดสินใจ

หัวใจสำคัญไม่ใช่จำนวนครั้งที่ประชุม แต่คือความสามารถในการตรวจสอบว่าแต่ละความคิดเห็นถูกนำไปจัดการอย่างไร

ควรจัดทำ Comment–Response Matrix เช่น

หากไม่รับข้อเสนอ ต้องอธิบายเหตุผลอย่างตรงไปตรงมา ไม่ควรบันทึกเพียงว่า “รับทราบ”

8. กำหนดตัวแทนและอำนาจหน้าที่

ตัวแทนชุมชนในคณะกรรมการต้องมีบทบาทจริง ไม่ใช่มีชื่อเพื่อให้โครงสร้างดูครบ ควรกำหนดวิธีคัดเลือก วาระ หน้าที่ สิทธิออกเสียง การรายงานกลับชุมชน และการเปลี่ยนตัวแทนอย่างชัดเจน

ควรป้องกันไม่ให้บุคคลหรือกลุ่มใดผูกขาดการตัดสินใจหรือผลประโยชน์ โดยเปิดเผยรายชื่อคณะกรรมการ ผลประโยชน์ที่เกี่ยวข้อง และมติสำคัญเท่าที่กฎหมายอนุญาต

เอกสารสมัคร UNESCO ขอให้พื้นที่อธิบายวิธีสร้างความสัมพันธ์กับชนพื้นเมืองหรือชุมชนท้องถิ่น ดังนั้นโครงสร้างและกระบวนการมีส่วนร่วมต้องสามารถอธิบายและแสดงหลักฐานได้ UNESCO — Application Dossier

9. ทำให้ประโยชน์เกิดขึ้นในพื้นที่

การมีส่วนร่วมจะไม่ยั่งยืนหากชุมชนรับภาระจากนักท่องเที่ยว แต่ผลประโยชน์ไปอยู่กับผู้ประกอบการภายนอกทั้งหมด ควรวางระบบให้เกิดประโยชน์ในท้องถิ่น เช่น

• การจ้างผู้นำเที่ยวและนักสื่อความหมายท้องถิ่น

• การใช้วัตถุดิบและบริการของชุมชน

• การพัฒนาผลิตภัณฑ์ที่สะท้อนอัตลักษณ์อย่างถูกต้อง

• การเพิ่มทักษะด้านภาษา ความปลอดภัย และการบริหารธุรกิจ

• การสนับสนุนเยาวชนให้เรียนรู้และกลับมาทำงานในพื้นที่

• การนำรายได้บางส่วนกลับไปดูแลแหล่งตามข้อตกลงที่โปร่งใส

ไม่ควรรับรองล่วงหน้าว่าทุกคนจะมีรายได้เพิ่มขึ้น หากยังไม่มีข้อมูลผลลัพธ์ ต้องระบุว่าเป็นเป้าหมายหรือแผนงาน ไม่ใช่ผลสำเร็จที่เกิดขึ้นแล้ว

10. มีกลไกรับข้อร้องเรียนและจัดการความขัดแย้ง

พื้นที่ควรมีช่องทางรับข้อร้องเรียนที่เข้าถึงง่าย ปลอดภัย และไม่ทำให้ผู้ร้องเสียประโยชน์ โดยกำหนดขั้นตอนรับเรื่อง ตรวจสอบ ตอบกลับ อุทธรณ์ และปิดเรื่องอย่างชัดเจน

ประเด็นร้องเรียนอาจเกี่ยวกับสิทธิในที่ดิน เสียงรบกวน การจราจร การแบ่งผลประโยชน์ การใช้เรื่องเล่าของชุมชน หรือพฤติกรรมของนักท่องเที่ยว ข้อมูลร้องเรียนควรนำไปวิเคราะห์เพื่อปรับแผน ไม่ควรใช้เพียงรายงานว่ามีเรื่องร้องเรียนกี่เรื่อง

11. หลักฐานการมีส่วนร่วมต้องแสดงผลลัพธ์

หลักฐานที่ควรจัดเก็บประกอบด้วย

• ทะเบียนผู้มีส่วนได้ส่วนเสียและการวิเคราะห์บทบาท

• หนังสือเชิญ วาระ และเอกสารประกอบที่ส่งล่วงหน้า

• รายชื่อผู้เข้าร่วมที่จำแนกกลุ่มอย่างเหมาะสม

• รายงานการประชุมที่บันทึกทั้งข้อสนับสนุนและข้อคัดค้าน

• ภาพถ่ายหรือบันทึกการสำรวจร่วม

• Comment–Response Matrix

• มติ ข้อตกลง และผู้รับผิดชอบ

• หลักฐานว่าข้อเสนอถูกนำไปแก้ไขแผนหรือกิจกรรม

• ข้อมูลการจ้างงาน รายได้ หรือประโยชน์ที่เกิดขึ้นจริง

• บันทึกข้อร้องเรียน การตอบกลับ และการแก้ไข

• ผลประเมินความพึงพอใจและความเชื่อมั่นของชุมชน

แนวทางการตรวจภาคสนามของ UNESCO ระบุว่าผู้ประเมินจะพบกับหน่วยงานระดับชาติและท้องถิ่น ผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย และชุมชน รวมทั้งตรวจสอบข้อเท็จจริงที่ระบุในใบสมัคร ดังนั้นผู้เกี่ยวข้องควรเข้าใจโครงการจากประสบการณ์จริง ไม่ใช่ท่องข้อความเพื่อเตรียมตอบผู้ประเมิน UNESCO — Field Evaluation Guidelines

12. ตัวชี้วัดที่ควรติดตาม

ตัวชี้วัดไม่ควรนับเพียงจำนวนประชุมหรือจำนวนผู้เข้าร่วม แต่ควรพิจารณาคุณภาพและผลลัพธ์ เช่น

• สัดส่วนกลุ่มผู้มีส่วนได้ส่วนเสียที่เข้าถึงกระบวนการ

• จำนวนข้อเสนอที่ได้รับการตอบกลับพร้อมเหตุผล

• จำนวนข้อเสนอที่นำไปปรับแผนหรือกิจกรรม

• จำนวนชุมชนที่มีตัวแทนในกลไกตัดสินใจ

• จำนวนคนท้องถิ่นที่ได้รับการฝึกอบรมและมีบทบาทจริง

• มูลค่าการจัดซื้อหรือการจ้างงานที่เกิดขึ้นในพื้นที่

• ระดับความเข้าใจและความเชื่อมั่นต่ออุทยานธรณี

• จำนวนข้อร้องเรียนที่ได้รับการแก้ไขตามระยะเวลา

• ผลกระทบเชิงลบที่ชุมชนรายงานและมาตรการแก้ไข

ค่าเป้าหมายต้องกำหนดจากข้อมูลฐานและศักยภาพของพื้นที่ ไม่ควรใช้ตัวเลขที่สร้างขึ้นโดยไม่มีผลสำรวจรองรับ

Checklist ความพร้อม ก่อนยื่นสมัครควรตรวจว่า

• ระบุผู้มีส่วนได้ส่วนเสียครบทั้งผู้สนับสนุนและผู้ได้รับผลกระทบ

• ชุมชนเข้าใจความหมายและผลของการเป็นอุทยานธรณี

• มีตัวแทนชุมชนในกระบวนการตัดสินใจ

• มีช่องทางเข้าร่วมมากกว่าการประชุมใหญ่

• บันทึกข้อสนับสนุน ข้อกังวล และข้อคัดค้านอย่างครบถ้วน

• ทุกข้อเสนอมีการตอบกลับพร้อมเหตุผล

• มีหลักฐานว่าความคิดเห็นถูกนำไปใช้

• มีกลไกรับข้อร้องเรียนและจัดการความขัดแย้ง

• ผลประโยชน์แก่ชุมชนสามารถตรวจสอบได้

• กระบวนการดำเนินต่อเนื่องหลังส่งใบสมัคร

การมีส่วนร่วมที่ดีไม่ใช่การทำให้ทุกคนเห็นด้วยกับทุกเรื่อง แต่คือการทำให้ทุกฝ่ายได้รับข้อมูล มีโอกาสแสดงความคิดเห็น เข้าใจเหตุผลของการตัดสินใจ และมีบทบาทที่เหมาะสมในการดูแลอนาคตของพื้นที่ร่วมกัน

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

1. UNESCO — Operational Guidelines for UNESCO Global Geoparks

2. UNESCO — Application Dossier for UNESCO Global Geoparks

3. UNESCO — 101 Questions Checklist

4. UNESCO — Checklist Explanatory Notes

5. UNESCO — Guidelines for Field Evaluation Missions

6. UNESCO — Geotourism for UNESCO Global Geoparks: A Toolkit

7. UNESCO — Statutes of the International Geoscience and Geoparks Programme

8. UNESCO — Sites for Sustainable Development

9. UNESCO — Global Geoparks Council, Seventh Session Report

10. UNESCO — Global Geoparks Council, Tenth Session Report

#HowToUGGp #UNESCOGlobalGeopark #อุทยานธรณีโลก #อุทยานธรณี #CommunityEngagement #StakeholderParticipation #BottomUpApproach #ชุมชนมีส่วนร่วม #ผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย #LocalCommunity #GeoparkManagement #SustainableDevelopment #CommunityBenefit #UbonGeopark #iok2u

------------------------

HowTo UGGp-00 ชุดคู่มือปฏิบัติสู่ UNESCO Global Geopark

.