HowTo UGGp-04 วิเคราะห์ช่องว่างและกำหนดปีเป้าหมายการสมัคร UNESCO Global Geopark

วิเคราะห์ช่องว่างและกำหนดปีเป้าหมายการสมัคร UNESCO Global Geopark

อุทยานธรณีโลก ยูเนสโก (UNESCO Global Geoparks: UGGp) 

HowTo UGGp คู่มือปฏิบัติสู่ UNESCO Global Geopark

วิเคราะห์ช่องว่างและกำหนดปีเป้าหมายการสมัคร UNESCO Global Geopark

การกำหนดว่าจะยื่นสมัครเป็น UNESCO Global Geopark ในปีใด ไม่ควรเริ่มจากคำถามว่า “อยากสมัครปีไหน” แต่ต้องเริ่มจากคำถามว่า “พื้นที่มีคุณสมบัติ การดำเนินงาน และหลักฐานพร้อมเมื่อใด” พื้นที่ที่เร่งกำหนดปีสมัครตามนโยบาย รอบงบประมาณ หรือความคาดหวังของผู้บริหาร โดยยังไม่ได้ประเมินช่องว่างอย่างเป็นระบบ อาจพบปัญหาสำคัญในช่วงจัดทำเอกสารหรือการประเมินภาคสนาม เช่น หลักฐานคุณค่าทางธรณีวิทยาระดับนานาชาติยังไม่เพียงพอ ขอบเขตพื้นที่ไม่ชัดเจน หน่วยบริหารไม่มีอำนาจดำเนินงานจริง หรือมีกิจกรรมแต่ไม่สามารถแสดงผลลัพธ์ต่อชุมชนได้

HowToUGGp-04 จึงเสนอวิธีนำผลจาก Checklist 101 ข้อและทะเบียนช่องว่างจากบทที่ผ่านมา มาวิเคราะห์ความพร้อม สร้างแผนปิดช่องว่าง และตัดสินใจเลือกปีเป้าหมายอย่างมีเหตุผล

1. ทำความเข้าใจคำว่า “ช่องว่าง”

ช่องว่าง หรือ Gap หมายถึง ความแตกต่างระหว่างสิ่งที่ UNESCO คาดหวังกับสิ่งที่พื้นที่มีและสามารถพิสูจน์ได้ในปัจจุบัน

ตัวอย่างเช่น UNESCO กำหนดให้พื้นที่มีหน่วยบริหารที่ได้รับการรับรองตามกฎหมาย หากพื้นที่มีเพียงคณะทำงานชั่วคราว แต่ยังไม่มีคำสั่งจัดตั้ง ไม่มีอำนาจหน้าที่ชัดเจน และไม่มีงบประมาณดำเนินงาน ช่องว่างจึงไม่ใช่แค่ “ขาดเอกสารคำสั่ง” แต่รวมถึงโครงสร้างการบริหาร การตัดสินใจ และความสามารถในการดำเนินงานจริงด้วย

การวิเคราะห์ต้องพิจารณา 3 สถานะให้ชัดเจน ได้แก่

• มีการดำเนินงานแล้วและมีหลักฐานตรวจสอบได้

• มีการดำเนินงานบางส่วน แต่หลักฐานหรือผลลัพธ์ยังไม่เพียงพอ

• ยังไม่มีการดำเนินงาน หรือยังไม่มีข้อมูลยืนยัน

หากไม่พบข้อมูล ห้ามสรุปว่าพื้นที่ผ่านเกณฑ์ ให้ระบุว่า “ยังไม่มีข้อมูลยืนยัน” และกำหนดผู้รับผิดชอบในการสำรวจหรือรวบรวมข้อมูลเพิ่มเติม

2. รวบรวมผลการประเมินให้เป็น Gap Register กลาง

คณะทำงานควรนำผลจาก Checklist 101 ข้อ เอกสารประเมินตนเอง รายงานทางธรณีวิทยา แผนบริหาร และข้อมูลจากหน่วยงานต่าง ๆ มารวมไว้ในทะเบียนช่องว่างฉบับเดียว อย่างน้อยควรมีหัวข้อต่อไปนี้

ช่องว่างที่ซ้ำกันควรรวมเป็นงานเดียว ตัวอย่างเช่น การไม่มีฐานข้อมูลแหล่งธรณีวิทยาอาจส่งผลต่อหลายข้อ ทั้งการอนุรักษ์ การศึกษา การท่องเที่ยว และการจัดทำแผนที่ แต่ไม่ควรแยกเป็นหลายโครงการโดยไม่มีเจ้าภาพกลาง

3. แบ่งช่องว่างตามความสำคัญ

เพื่อให้จัดลำดับงานได้ง่าย Mr. Rock แนะนำให้แบ่งช่องว่างเป็น 4 กลุ่ม ทั้งนี้เป็นเครื่องมือบริหารภายใน ไม่ใช่การจัดระดับอย่างเป็นทางการของ UNESCO

กลุ่ม A: ช่องว่างวิกฤต

เป็นประเด็นพื้นฐานที่หากยังไม่พร้อม ไม่ควรเร่งยื่นใบสมัคร เช่น

• ยังพิสูจน์คุณค่าทางธรณีวิทยาระดับนานาชาติไม่ได้

• ขอบเขตพื้นที่ไม่ชัดเจนหรือไม่เป็นพื้นที่เดียวกันอย่างมีเอกภาพ

• ไม่มีหน่วยบริหารที่ได้รับการรับรองตามกฎหมาย

• ไม่มีแผนบริหารจัดการที่ครอบคลุม

• ไม่สามารถแสดงระบบการคุ้มครองแหล่งธรณีวิทยาที่สำคัญ

• มีการซื้อขายวัตถุทางธรณีวิทยาที่ขัดต่อหลักการของเครือข่าย

กลุ่ม B: ช่องว่างที่ต้องใช้เวลาสะสมผลลัพธ์

เป็นงานที่ไม่สามารถเร่งทำเฉพาะก่อนส่งเอกสารได้ เช่น

• การมีส่วนร่วมและการได้รับประโยชน์ของชุมชน

• การสร้างเครือข่ายผู้ประกอบการและพันธมิตร

• การจัดกิจกรรมการศึกษาต่อเนื่อง

• การพัฒนาการท่องเที่ยวอย่างรับผิดชอบ

• การสื่อสารอัตลักษณ์ของอุทยานธรณี

• การติดตามผลกระทบทางเศรษฐกิจ สังคม และสิ่งแวดล้อม

กลุ่ม C: ช่องว่างด้านข้อมูลและความสอดคล้อง

ตัวอย่างเช่น จำนวนแหล่งธรณีวิทยาในแต่ละรายงานไม่ตรงกัน พิกัดไม่ตรงกับแผนที่ ขอบเขตในเอกสารกับ Shapefile คนละฉบับ หรือข้อมูลภาษาไทยกับภาษาอังกฤษให้รายละเอียดไม่ตรงกัน

กลุ่ม D: งานยกระดับคุณภาพ

เป็นงานที่ช่วยเพิ่มความสมบูรณ์และความน่าเชื่อถือ เช่น การพัฒนาสื่อหลายภาษา การออกแบบฐานข้อมูลสาธารณะ หรือการเพิ่มนวัตกรรมการเรียนรู้ อย่างไรก็ตาม งานกลุ่มนี้ไม่ควรเบียดบังการแก้ปัญหาพื้นฐานในกลุ่ม A และ B

4. ประเมินผลกระทบ ระยะเวลา และความเชื่อมโยง

ช่องว่างแต่ละรายการควรประเมินอย่างน้อย 5 ด้าน ได้แก่

1. ผลกระทบต่อคุณสมบัติหรือความน่าเชื่อถือของใบสมัคร

2. ระยะเวลาที่ต้องใช้ในการแก้ไข

3. งานอื่นที่ต้องดำเนินการให้เสร็จก่อน

4. อำนาจ งบประมาณ และทรัพยากรของหน่วยงานรับผิดชอบ

5. ระดับความพร้อมของหลักฐาน

ไม่ควรตัดสินความพร้อมจากค่าเฉลี่ยร้อยละเพียงอย่างเดียว เพราะพื้นที่อาจตอบ Checklist ได้จำนวนมาก แต่ยังขาดองค์ประกอบหลัก เช่น หน่วยบริหารตามกฎหมายหรือหลักฐานคุณค่าระดับนานาชาติ

UNESCO ไม่ได้กำหนด “คะแนนผ่านขั้นต่ำ” สำหรับ Checklist 101 ข้อ ดังนั้นห้ามสร้างตัวเลขคะแนนผ่านขึ้นเอง หากพื้นที่ต้องการใช้คะแนนเพื่อบริหารงานภายใน ต้องระบุชัดเจนว่าเป็นเกณฑ์ภายในและไม่ใช่เกณฑ์รับรองของ UNESCO

5. หาเส้นทางวิกฤตของโครงการ

เส้นทางวิกฤต คือ ลำดับงานที่หากงานใดล่าช้า จะทำให้ปีเป้าหมายทั้งหมดต้องเลื่อน ตัวอย่างลำดับทั่วไป ได้แก่

การยืนยันคุณค่าทางธรณีวิทยา → การกำหนดขอบเขต → การจัดตั้งหน่วยบริหาร → การจัดทำแผนบริหาร → การดำเนินงานจริง → การสะสมหลักฐาน → การประเมินความพร้อม → การจัดทำใบสมัครภาษาอังกฤษ

ลำดับของแต่ละพื้นที่อาจแตกต่างกัน จึงต้องพิจารณาจากข้อเท็จจริง ไม่ควรใช้แผนของพื้นที่อื่นมาคัดลอกโดยไม่ตรวจสอบบริบท

พื้นที่ต้องดำเนินงานในลักษณะอุทยานธรณีโดยพฤตินัยมาแล้วอย่างน้อยหนึ่งปีก่อนสมัคร การจัดตั้งหน่วยงานหรือเปิดตัวโครงการใกล้วันส่งใบสมัครจึงไม่เพียงพอ การดำเนินงานควรแสดงให้เห็นความต่อเนื่อง บุคลากร งบประมาณ กิจกรรม เครือข่าย และผลลัพธ์ที่ตรวจสอบได้

6. ใช้ประตูตัดสินใจแบบ Go/No-Go

คณะทำงานสามารถกำหนดประตูตัดสินใจภายใน 4 ระดับ

Gate 1: คุณสมบัติพื้นฐาน

ตรวจสอบคุณค่าทางธรณีวิทยาระดับนานาชาติ ขอบเขต การคุ้มครอง หน่วยบริหาร และแผนบริหาร หากประเด็นหลักยังไม่มีข้อมูลยืนยัน ให้ตัดสินใจเป็น No-Go ชั่วคราวและกลับไปศึกษาหลักฐาน

Gate 2: ความพร้อมด้านการดำเนินงาน

ตรวจสอบว่าพื้นที่ดำเนินงานจริงต่อเนื่องหรือไม่ ชุมชนและหน่วยงานท้องถิ่นมีส่วนร่วมเพียงใด มีบุคลากร งบประมาณ การศึกษา การท่องเที่ยว และการอนุรักษ์ที่เกิดผลจริงหรือไม่

Gate 3: ความพร้อมของข้อมูลและหลักฐาน

ตรวจสอบความถูกต้องของแผนที่ พิกัด Shapefile บัญชีแหล่งธรณีวิทยา คำสั่ง แผนงาน งบประมาณ สถิติกิจกรรม และผลลัพธ์ โดยข้อมูลทุกชุดต้องสอดคล้องกัน

Gate 4: ความพร้อมยื่นสมัคร

ตรวจสอบหนังสือแสดงเจตจำนง ช่องทางการเสนอผ่านหน่วยงานของประเทศ เอกสารภาษาอังกฤษ แบบประเมินตนเอง เอกสารแนบ แผนที่ และความพร้อมรับการประเมินภาคสนาม

ผลการตัดสินใจภายในอาจแบ่งเป็น “Go” “Go แบบมีเงื่อนไข” และ “No-Go” แต่ต้องไม่เรียกสถานะดังกล่าวว่าเป็นผลการรับรองจาก UNESCO

7. กำหนดปีเป้าหมายโดยนับย้อนหลัง

ตามข้อมูลของ UNESCO ที่ตรวจสอบเมื่อเดือนกันยายน 2026 กระบวนการทั่วไปมีช่วงเวลาสำคัญดังนี้

• ภายในวันที่ 1 กรกฎาคมของปีแรก ส่งหนังสือแสดงเจตจำนง

• วันที่ 1 ตุลาคม–30 พฤศจิกายน ส่งใบสมัคร

• ตั้งแต่วันที่ 1 ธันวาคม เริ่มตรวจสอบความครบถ้วน

• ภายในวันที่ 30 เมษายนของปีถัดไป สิ้นสุดการประเมินเอกสาร

• ตั้งแต่วันที่ 1 พฤษภาคม เริ่มช่วงการประเมินภาคสนาม

• เดือนกันยายน สภา UNESCO Global Geoparks พิจารณาและจัดทำข้อเสนอแนะ

• คณะกรรมการบริหาร UNESCO ตัดสินใจขั้นสุดท้ายในสมัยประชุมฤดูใบไม้ผลิของปีถัดไป

ปฏิทินและแบบฟอร์มอาจมีการปรับเปลี่ยน จึงต้องตรวจสอบเว็บไซต์ UNESCO อีกครั้งในปีที่สมัคร

ก่อนเลือกปีเป้าหมาย ต้องนับย้อนกลับจากวันส่งใบสมัคร โดยเผื่อเวลาสำหรับการสะสมผลการดำเนินงาน การตรวจสอบข้อมูล GIS การแปลภาษาอังกฤษ การพิจารณาของหน่วยงานระดับประเทศ และการแก้ไขเอกสารอย่างน้อยหนึ่งรอบ

อย่ากำหนดปีเป้าหมายจากวันที่คาดว่าจะเขียนเอกสารเสร็จ เพราะความพร้อมที่แท้จริงต้องเกิดในพื้นที่ก่อนเริ่มเขียนใบสมัคร

8. เอกสารที่ควรได้จากขั้นตอนนี้

เมื่อจบบทที่ 4 คณะทำงานควรมีเอกสารอย่างน้อย 6 รายการ ได้แก่

• ทะเบียนช่องว่างฉบับกลาง

• รายการช่องว่างวิกฤต

• แผนงานปิดช่องว่างพร้อมผู้รับผิดชอบ

• เส้นทางวิกฤตและความสัมพันธ์ระหว่างงาน

• รายงานตัดสินใจ Go/No-Go

• แผนกำหนดปีเป้าหมายและตารางนับย้อนหลัง

รายงานควรเสนอข้อเท็จจริง หลักฐาน ความเสี่ยง และงานที่ยังขาดอย่างตรงไปตรงมา ไม่ควรปรับถ้อยคำเพื่อให้โครงการดูพร้อมกว่าความเป็นจริง

9. สำหรับพื้นที่อุทยานธรณีอุบลราชธานี

ในบทความนี้ยังไม่มีข้อมูลปัจจุบันที่เพียงพอสำหรับยืนยันว่าพื้นที่ควรกำหนดปีใดเป็นปีสมัคร UNESCO Global Geopark

ก่อนกำหนดปีเป้าหมาย ต้องตรวจสอบอย่างน้อย ได้แก่ ขอบเขตและ Shapefile ฉบับล่าสุด บัญชีแหล่งธรณีวิทยา หลักฐานคุณค่าระดับนานาชาติ สถานะหน่วยบริหาร แผนบริหาร งบประมาณ บุคลากร ผลการดำเนินงานอย่างต่อเนื่อง และหลักฐานการมีส่วนร่วมของชุมชน

หากข้อมูลเหล่านี้ยังไม่ครบ ควรประกาศเป็น “ปีเตรียมความพร้อม” ก่อน และจะกำหนดปีสมัครได้เมื่อช่องว่างวิกฤตได้รับการแก้ไขอย่างมีหลักฐาน

สรุป

การวิเคราะห์ช่องว่างไม่ใช่การค้นหาจุดอ่อนเพื่อกล่าวโทษหน่วยงาน แต่เป็นการทำให้ทุกฝ่ายเห็นงานที่ต้องทำร่วมกันอย่างตรงไปตรงมา ปีเป้าหมายที่เหมาะสมจึงไม่ใช่ปีที่เร็วที่สุด แต่เป็นปีที่พื้นที่สามารถแสดงคุณค่า การบริหาร การมีส่วนร่วม และผลการดำเนินงานได้อย่างน่าเชื่อถือ

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

1. UNESCO: Submit a UNESCO Global Geopark proposal

2. UNESCO: Application process for aspiring UNESCO Global Geoparks

3. UNESCO: Checklist for aspiring UNESCO Global Geoparks

4. UNESCO: Explanatory notes for an application dossier

5. UNESCO: Application dossier for UNESCO Global Geoparks

6. UNESCO: International geological significance

7. UNESCO: Field evaluation mission guidance

8. UNESCO: Operational Guidelines for UNESCO Global Geoparks

9. UNESCO: About UNESCO Global Geoparks

10. UNESCO: Revalidation of UNESCO Global Geoparks

#HowToUGGp #UNESCOGlobalGeopark #อุทยานธรณีโลก #อุทยานธรณี #GapAnalysis #การวิเคราะห์ช่องว่าง #แผนเตรียมสมัคร #GoNoGo #Geoheritage #Geoconservation #การบริหารอุทยานธรณี #หลักฐานการดำเนินงาน #การประเมินความพร้อม #UbonGeopark #iok2u

.

------------------------

HowTo UGGp-00 ชุดคู่มือปฏิบัติสู่ UNESCO Global Geopark

.